Ël stat an Svizera

La Confederassion Svizera a l’é un stat democratic, federalo e fondà sul dirit. La sò ordinament fondamentala a l’é scrivùa ant la costitussion federal. La Confederassion a l’é responsàbil dij compit ch’a-i son assegnà da la costitussion. A-i van ij camp ch’a riguardo tut ël pais, mentre d’àutri compit a resto specialment a carich dij canton o dle comunità. Ij canton a son stat federà con na granda autonomia. A l’han costitussion soe e a organizo, tra l’àutr, tanti camp dla formaission, dla polissia, dla sanità e dla gestiun publica. Le comunità a formo ël livel local. A l’han cura, a second dël canton, për esempi, dla infrastrutura local, dij servissi a ij abitant, dle scole o dij compit social. La division dij poder a spartiss la podestà ëd stat tra parlament, govern e tribunaj. Sti poder a creè le regole, a le aplìco e a giudico ij cas ëd contrast, sensa lassé tut ël poder an un-a man sola. A livel federal, l’Assamblea federal a l’é ël parlament e ël Consej federal a l’é ël govern. Ël Tribunal federal a l’é la cort suprema dla Confederassion, mentre ij canton a l’han lor strutture giudiziaria. Ël stat ëd dirit a lega le autorità a la lege e a le procedure. Le përson-e a l’han dirit fondamentaj e a peulo fé controlé le decision dël stat a le condission prevëddue. L’organisassion federala a peul lassé trovè solussion davzin a la popolassion e dà pòst a le diferense regional. Ma a peul anche rende poc ciar le competense, për sòn, quand as l’ha un problema, a l’é da chiarì prima qual livel ëd stat ch’a l’é responsàbil.