Suriye de Xerc

Suriye budceyeke giştî ya sabît yê malbatî yan lîsteya bihayan a yewser nêdano. Bi awayê giştî Şam û Heleb ji bazarên piçûk yan gundî biha yê; la ziyanê şer, koçberî, hişkbûn, kêmîya sotemenî, guhertina rêjeya pere û amadabûna xizmetan dikarin xercan zû biguherînin. Budceya mehane divê parêzgeh, mezinahiya malbat, cihê bajarî yan gundî, pere, cureyê bazarî û tarîxê her bihayî diyar bike. Sebetê Xercê Kêm ê WFP (MEB) yê Adara 2026 wek pîvaneke faydeyî bo malbateke pênc-kesî yo. Ew xurek, karûbar, xizmet û çimeyên bingeyîn ên din gêno lê kirê gêno nêkeno. Pîvan 2.65 mîlyon lîreyên Suriye yên kevn bî, di nav de nêzdî 1.735 mîlyon lîreyên Suriye yên kevn bo xurek; ji Sibata ver 9% zêde bî. Sebetê Xercê Kêm a Jiyanê (SMEB) armanc û tarîfeke cuda heye û divê bi MEB ra neyê yekgirtış. Kirê û xercê malê divê cuda hesab bibê. Di dema guhertina pereyê Suriye ya 2026 de, budce divê lîreyên kevn û nû cuda bike û qet bê qeydê denomînasyon mablayan nêberawird bike yan nêzêde bike. Snapshotê meaşê herî kêm yê fermî 750,000 lîreyên Suriye yên kevn bî, nêzdî 28% ya MEB a Adarê. Reforma meaşê ke bo Gulanê 2026 hatî ragihandin 1.257 mîlyon lîreyên Suriye yên kevn gêno. Di Adarê de meaşê rojane yê raporkirî li bakur-rojava nêzdî 63,000 lîreyên kevn û li herêmên navîn 49,000 bî; texmîna neteweyî nêzdî 83,000 bî. USD bi awayê giştî bo kirê yan wek pereya berawirdkirinî bi kar beno û TRY bi taybetî li bakur-rojava girîng o. Rêjeyên fermî û bazara paralel dikarin cuda bibin; ji ber nê her berawird divê tarîx û bazarê qeyd bike. Xercê xanî gelek caran beşa herî mezin a budce yo. Zaf malbat bi xanîya ziyan dîyaye yan kêm, pereyê pêşî yê kirê, depozît, pereyê broker yan rêxistinên kurt-demî re rûbirû benê. Şopandışê piştî vegerayîşê UNHCR dît ke 62% ya vegerîyayan li xanîyê kirê mayê; di nav wan de 61% nikarê kirê bidin, 60% ji bo kirê deyn girewt û 31% bi xetera derxistinê rûbirû bî. Xwedîbûn yan mîras divê wek xanîya bêxerc nêhesibîyo, seba ziyan, belgeyên winda û nakokî dikarin xercên mezin vırazenê. Xanî dikare kirêya fermî, lihevhatina nefermî, malbata mêvan yan penahgeha hevbeş gêno. Alîkariya pereya kirê û tamîrê xanî ya UNHCR sînordar, li ser xeterî yan girêdayî nirxandışa teknîkî yo; xizmetên UNHCR bêpere yo û pereyê navbeynkarî waz nêkenê. Karûbar dikarin fatûreyeke elektrîkî bi xercê jeneratör yan mazot, amûrên rojê, bataryayên rezerv, radayîşê tankê avê, bîr, ava vexwarinî ya kirî, veguhastış û tamîr gêno. Erişê elektrîk û avê li gor herêmî cuda yo û dikare qut bibe; ji ber nê berî diyar kerdişê mablagê mehane amadabûna xizmetê kontrol bike. Xercê xurek zaf tesîrê bihayê îthalatî, sotemenî, hişkbûn, rêjeyên pere û şokên bazarî gêno. Xurek nêzdî 65% ya MEB a Adarê yo. Nanê bi piştgirî, pere û alîkariya materyalî li gor herêm, wext û fînanse diguherîyenê û divê wek dahata garantî ya malbatî nêhesibîyê. Xercê veguhastış li gor bihayê sotemenî, dûrî, ewlekarî û bawerîya veguhastışa giştî yan taybetî vurîyena. Pîvaneke Adara 2025 bo mazota veguhastışî nêzdî 9,424 lîreyên Suriye yên kevn bo her lître û bo silindira gazê 25 lître nêzdî 190,586 lîreyên kevn qeyd kerd; ev jimare kevn ê û tenê wek bingeyê şopandina bihayan bi kar benê. Veguhastışê dibistan û tenduristiyê cuda hesab bike. Xercê tenduristiyê bi awayê giştî şêwir, teşxîs, derman, veguhastış û lênihêrîna endamekê din ê malbatî gêno. Derman bi awayê giştî ji kîsê xoser pere dano û amadabûna wan û bihayî li gor herêmî cuda yo, her çiqas Wezareta Tenduristî bihayê firotina derman rêzik dike. Di 2025 de nêzdî 59% ya nexweşxaneyan û 46% ya navendên tenduristiya bingeyîn bi temamî kar kerdê. Xizmetên giştî û NGO yên bêpere yan bi kêmî girêdayî cih, kapasîteya bername û mafê beşdarî yo. Dibistanên giştî bi awayê giştî xercê qeydkerdışê rutin nêgirin, la kartên dibistanê û mohr dikarin xercên biçûk vırazenê. Malbat hîn divê veguhastış, amûrên hînkerdişî, uniform, piştgirîya taybetî û xercên belge yan yeksankerdişê diplomê hesab bikin. Alîkariya perwerdeyî ya UNHCR armancdar û li ser projeyê yo; snapshoteke 2024 bo xwendekarên bingeyîn 600,000 lîreyên Suriye yên kevn û bo xwendekarên navîn 1 mîlyon navnîş kerd, la dayîşeke otomatîk bo her malbat nêvırazeno. Xercê malbatî li gor hejmar û temenê zarokan, astengî, hewcedariyên lênihêrînî, xurek û veguhastış vurîyena. Mafê alîkariya malbat yan zarokî ya neteweyî yewser a bawerbar nêame tesbîtkerdiş. Malbat dikarin li şûna wê piştgirîya merdimên nêzdî, malbatên mêvan, pereyê ji derveyî, NGO yan alîkariya armancdar a UNICEF bigirin. Têkilî bi awayê giştî telefon û dataya pêş-pere ya mobîl bi înternetê xeta sabît, erişa hevbeş û şarjê jeneratör yan çimeyên din ên elektrîkî ra gêno. Berawirdên tarîfên neteweyî yên nika perçekirî yo; ji ber nê sebetên ITU wek pîvan hesab bike, ne wek planên bihayê herêmî. Xercê şahî bi awayê giştî ji xurek, xanî û tenduristiyê piçûktir o û li gor cih, demsal û ewlekarî vurîyena; malbatên di zexta darayî de bi awayê giştî ew pêşî kêm kenê. Budceyeke pratîkî dikare çar qatan bi kar bîne: MEB bê kirê; xanî û cihê mayîş; rezervê tenduristî û hereket; û xercên zêde yên perwerde, têkilî û malbatî. Bihayan herî kêm mehane nû bike û piştî şokeke mezin a sotemenî yan pereyan hefteyî nû bike. Şopandina bazarê ya WFP VAM, daneyên enerjî û rêjeya pere ya Banka Cîhanî, Buroya Navendî ya Statîstîkê, Banka Navendî ya Suriye û wezaretên pêwendîdar dikarin kontrola bihayan piştgirî bikin. Dezgehên avê yên parêzgehî û UNHCR, UNICEF, WHO û IOM agahîya cih û bername pêşkêş kenê, la alîkarî mafê neteweyî yewser nîyo.