Suriye’de istihdam

Bağımlı çalışan, işverenin yönetimi altında ücret karşılığında çalışan kişidir. Yaygın yollar arasında kamu sektörü işe alımları, özel iş sözleşmeleri, çıraklık, mesleki veya iş başında eğitim, belirli süreli ya da proje bazlı işler, mevsimlik iş, gündelik ücretli çalışma, aile işletmesinde çalışma ve diğer kayıt dışı düzenlemeler vardır. Tarım, tarımsal işleme, inşaat, hafif imalat, hazır giyim, yerel hizmetler, bayındırlık işleri, yeşil işler ve mesleki beceriler önemli talep alanlarıdır; ancak güvenlik koşulları, yerinden edilme, altyapı, likidite, yaptırımlar ve toparlanma koşulları nedeniyle fırsatlar valiliğe göre değişir. Çalışma ve Sosyal İşler Bakanlığı ulusal çerçeveyi yönetir. 17/2010 sayılı İş Kanunu genellikle özel, kooperatif, karma ve yabancı birlik şirketlerini kapsar. Kamu çalışanları 50/2004 sayılı Devlet Memurları Temel Kanunu’na tabidir. 17/2010 sayılı İş Kanunu; tarımsal ilişkilerde çalışanlar, ev işçileri, hayır kuruluşu çalışanları, geçici işçiler, belirli aile üyeleri ve günde iki saatten fazla çalışmayan kişiler dâhil bazı grupları kapsam dışında bırakır. Bu kişilerin hak ve yükümlülükleri başka bir hukuk düzenine, sözleşmelerine veya gayriresmî uygulamaya bağlı olabilir. Özel iş sözleşmesi Arapça ve üç nüsha olarak yazılmalıdır. İşyerini, işin türünü ve süresini, ücreti, ödeme tarihini, yan hakları, çalışma saatlerini ve diğer hakları belirtir. İşveren üçüncü nüshayı üç ay içinde Sosyal Güvenlik müdürlüğüne gönderir. Yabancı çalışana anlayabildiği bir dilde ek nüsha verilir. Deneme süresi üç aya kadar olabilir. Sözleşmeler belirli süreli, belirsiz süreli veya belirli bir işe bağlı olabilir. Ücret, iş sözleşmesine, toplu sözleşmeye veya geçerli mesleki asgari ücrete göre belirlenir. Ulusal Genel Asgari Ücret Komitesi mesleği, nitelikleri, deneyimi, konumu ve ücret koşullarını dikkate alır. Aylık ücret en geç takip eden ayın altıncı günü ödenmelidir. Eşit değerdeki işe eşit ücret uygulanır. 102/2025 sayılı Kararname uyarınca Temmuz 2025’ten itibaren kamu kurum ve işletmelerindeki sivil ve askerî çalışanların, kamu kurumlarının ve devlet kontrolündeki ortak girişimlerin sabit maaşları ve ücretleri yüzde 200 artırılmıştır; bu değişiklik özel sektör ücretlerini otomatik olarak belirlemez. Kapsamdaki işlerde olağan çalışma süresi günde sekiz, haftada 40 saatle sınırlıdır. Geçerli kurallar izin verdiğinde, en az bir saatlik ara dâhil işyerinde bulunma süresi günde on saate ulaşabilir. Haftalık dinlenme, en fazla altı iş gününden sonra en az 24 saat kesintisizdir. Fazla mesai gündüz yüzde 25, gece yüzde 50 ek ücretle ödenir. İşverenin iş güvenliği, kayıt tutma, eğitim, gerektiğinde ulaşım ve sosyal güvenlik kaydıyla ilgili yükümlülükleri de vardır. Çalışanların eşit muamele, onur, güvenli işyeri, sağlık hizmeti, sendika üyeliği, eğitim, sosyal güvenlik kaydı, sözleşme veya yönetmeliklerde öngörülen dönemsel ücret artışları, hizmet sonu hakları ve işten ayrılma belgesi hakları vardır. Görevleri; özenli çalışma, hukuka uygun talimatlara uyma, çalışma ve devamsızlık kurallarına riayet etme, güvenlik kurallarını izleme, gizliliği koruma, doğru kişisel bilgi verme ve gerekli yeniden eğitimlere katılmayı içerir. Genel Sosyal Güvenlik Kurumu faaliyetini sürdürmektedir; ancak çatışma, mali baskı ve yaygın kayıt dışı çalışma birçok çalışanın fiilî kapsama erişimini sınırlar. İş arayanlar ikamet ettikleri valilikteki Kamu İstihdam Kurumuna kaydolabilir. Kayıt ve kayıt kartı ücretsizdir; kurum işe alım ücreti veya komisyon alamaz. Hukuki tanıma göre işsiz iş arayan kişi, çalışabilecek, çalışmaya istekli, müsait ve iş arayan ancak işi olmayan bir Suriye Arap vatandaşıdır. Özel istihdam bürolarının lisanslı olması gerekir. 2025’te yeniden etkinleştirilen İşgücü Piyasası Platformu, lmo.sy adresinde açık pozisyonları ve özgeçmişleri eşleştirir; beceri ve eğitim fırsatlarına erişim sağlar. Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeleri Geliştirme Komisyonu ücretsiz dijital hesap, profil, iş başvurusu ve sertifikalı eğitim sunar. Bu dijital hizmetler yasal istihdam kurumlarının yerini almaz, onları tamamlar. Eylül 2026’da Şam’da düzenlenen bir iş forumunda 54 şirket ve 15 yeni girişim aracılığıyla 20.000’den fazla fırsat ilan edilmiştir; bu etkinlik ulusal iş ilanı sayısını göstermez. Suriyeli olmayan bir çalışanın, tarım, hizmetler ve ev işleri dâhil kamu, özel, kooperatif, karma ve sivil toplum sektörlerinde çalışmak için genellikle Bakan veya yetkili temsilcisi tarafından verilen çalışma iznine ihtiyacı vardır. Karşılıklılık kuralları, ücretler, kotalar ve yasaklı meslekler uygulanabilir; izin işverene ve faaliyete bağlıdır. Mülteci belgesi veya ikamet izni çalışma izninin yerini tutmaz. 260/1956 sayılı Kanun kapsamındaki Arap Filistinliler bu amaçla Suriye vatandaşları gibi işlem görür. İstihdam istatistikleri dikkatle değerlendirilmelidir; tanımlar ve veri kaynakları farklıdır. ILO modellemesine dayalı bir tahmin 2025 işsizliğini yüzde 13,6 olarak hesaplamıştır; UNDP değerlendirmesi ise yaklaşık yüzde 25 işsizlik tahmin etmiştir. Bu rakamlar doğrudan karşılaştırılamaz. Dünya Bankası analizinde işgücüne katılımın 2010’daki yüzde 43’ten 2022’de yüzde 54’e çıktığı, yaklaşık 6,3 milyon kişinin çalıştığı ve aile işletmelerindeki istihdamın dört kattan fazla arttığı bildirilmiştir. 2022’de hizmetler erkek istihdamının yaklaşık yüzde 64’ünü, kadın istihdamının yüzde 86’sını oluştururken sanayi gerilemiştir. UNHCR’nin 2026’da geri dönen ve ev sahibi hanelerle yaptığı örneklemde çalışma çağındaki katılımcıların yüzde 30’unun işi yoktu; yalnızca yüzde 6-7’si resmî işteydi ve kayıt dışı, gündelik veya ücretsiz çalışma yaygındı. Bu örneklem ulusal işgücü tahmini değildir. İstihdam ve beceri programlarında kadınlara, gençlere, geri dönenlere ve engelli kişilere özel önem verilmektedir. İş sona erdiğinde çalışan genellikle istifasını yetkili müdürlüğe kaydettirir ve iki ay önceden yazılı bildirim verir. İşveren de genellikle iki ay önceden bildirim yapar. İşverenin bildirim süresinde çalışan, iş aramak için haftada bir gün veya haftada sekiz saat ücretli izin alır. İşveren belirli süreli sözleşmeyi erken bitirirse kalan ücretlere ilişkin sorumluluk doğabilir. Kapsam dışı bir çalışan için kıdem tazminatı, hizmet yılı başına bir aylık ücret olabilir. Haksız fesih tazminatı hizmet yılı başına iki aylık ücrete ulaşabilir; üst sınır asgari ücretin 150 katıdır. Sosyal Güvenlik istisnalarına tabi olarak 60 yaşında fesih, çalışmanın 65 yaşına kadar uzatılmasına imkân verebilir. Çalışanların talepleri ve şikâyetleri mahkeme harcından muaftır. Fesih arabuluculuğu isteyen çalışan, bildirimi aldıktan sonra genellikle on gün içinde başvurur. Müdürlük arabuluculuk için bir aya kadar süre kullanabilir; sonuç alınamazsa uyuşmazlık yetkili valilik ilk derece hukuk mahkemesine taşınabilir. İncelenen çerçevede Suriye’de genel bir işsizlik yardımı sisteminin yerleşik bir karşılığı yoktur; bu nedenle iş kaybı doğrudan gelir açığı yaratabilir.