Suriye’de işveren

Arapça صاحب العمل (sahib al-amal) terimi işveren anlamına gelir. İşveren; şirket, aile işletmesi, kamu veya özel kurum, kooperatif, karma işletme ya da sivil toplum kuruluşu üzerinden faaliyet gösterebilir. Çalışma ve Sosyal İşler Bakanlığı (MoSAL) başlıca ulusal makamdır. Valiliklerdeki Çalışma Müdürlükleri kayıt, danışmanlık ve arabuluculuk işlerini yürütür; Merkezî Çalışma Müdürlüğü sanayi ve ticareti, Merkezî Tarımsal İlişkiler Müdürlüğü ise tarımsal işleri kapsar. Aralık 2024’ten bu yana devam eden siyasi geçişte bölgesel ve fiilî sorumluluklar yerel olarak doğrulanmalıdır. Resmî işe alımda işverenin çalışanı, işe başlama tarihini, ücreti ve pozisyonu 15 gün içinde yetkili makama bildirmesi gerekir. Çalışan bilgileri aynı süre içinde ilgili Çalışma Müdürlüğüne de iletilmelidir. İşverenler ocak ve temmuz aylarında personel, boş pozisyon, istihdam ve tahmin raporları sunar. Kamu istihdam hizmetleri ve Bakanlıkça lisanslanmış özel istihdam büroları işe alım kanalıdır. Özel bürolar Kamu İstihdam Kurumuna aylık rapor vermelidir. Yabancı çalışanlar için çalışma izni gerekir. Yazılı iş sözleşmesi Arapça olarak üç nüsha hazırlanmalıdır. Arapça bilmeyen çalışana başka dilde bir nüsha da verilmelidir. Sözleşmede taraflar, işyeri, görevler, süre, ücret ve yan haklar ile çalışma saatleri belirtilir. Suriye hukuku belirli süreli, belirsiz süreli ve belirli işe bağlı sözleşmeleri tanır. Deneme süresi üç aya kadar olabilir ve aynı işverenle bir kez uygulanabilir. Sözleşme nüshalarından biri üç ay içinde Sosyal Güvenlik Müdürlüğüne ulaşmalıdır. İşveren işi düzenler, niteliklere göre sorumluluk dağıtır, uygun çalışma koşulları sağlar ve gerektiğinde eğitim düzenler. Yükümlülükler arasında personel kayıtlarını tutmak, gerekli bilgileri ilan etmek, çalışan toplantıları yapmak, onuru koruyup hakaretten kaçınmak, çalışanları sosyal güvenliğe kaydetmek, sağlık hizmeti sunmak ve hizmet sonu ya da işten ayrılma belgesi vermek de bulunur. Uzak işyerinde ulaşım veya ulaşım ödeneği, geçerli kuralların kapsadığı durumlarda yiyecek sağlanması gerekebilir. En az 15 çalışanı olan işverenlerin iç yönetmelik ve ceza listesi bulundurması gerekir; Bakanlık bunları 45 gün içinde incelemelidir, sonrasında belirtilen sürece göre kendiliğinden yürürlüğe girebilir. Personel dosyaları sözleşmenin sona ermesinden sonra en az bir yıl saklanmalıdır. Mesleki sağlık ve güvenlik yükümlülükleri kamu, özel, kooperatif, karma ve sivil toplum işyerlerinin tamamında geçerlidir. İşveren riskleri değerlendirir, önleyici tedbirler alır, kişisel koruyucu donanımı ücretsiz verir, güvenlik eğitimi sağlar ve ilk yardım düzenini sürdürür. En az 15 çalışanı olan işyerinde iş sağlığı ve güvenliği komitesi; daha küçük işyerinde görevlendirilmiş teknisyen gerekir. En az 15 çalışanı olan işyerlerinde yangın güvenliği ve acil durum planları da bulunmalıdır. Tek bir yerde veya 15 kilometre içinde 100-200 çalışanı olan işyerinde hemşire ve hekim; 200’den fazla çalışanı olan işyerinde ek uzman tedavi hizmeti gerekir. İş kazaları ve meslek hastalıkları üç gün içinde MoSAL’a bildirilmelidir. Genel Sosyal Sigorta Kurumu (GOSI) en az beş çalışanı olan işletmeleri kaydeder; sosyal sigorta katkıları zorunludur. GOSI’nin iş güvenliği denetim görevi de vardır; uygulamada MoSAL işlevleriyle örtüşür. Denetimler çoğunlukla şikâyete dayalıdır, kapsam sınırlıdır ve özel işletmelerin eksiksiz bir sicili yoktur. İşverenler katkı paylarını, koruyucu donanımı, eğitimi, ulaşımı, sağlık hizmetini ve yangın güvenliğini bütçelemelidir. Güncel katkı oranları ve para cezaları, eski 2010 rakamlarına dayanmak yerine yetkili makamdan doğrulanmalıdır. Çalışanların sendikaya katılma hakkı vardır. Sendikalar Genel Federasyonu (GFTU) başlıca çalışan temsil organıdır; kanun ayrıca Çalışma ve Sosyal Diyalog Danışma Konseyi öngörür. Toplu pazarlık şirket, sektör, meslek, sanayi, valilik veya ulusal düzeyde yapılabilir. En az 50 çalışanı olan işletmede sendika komitesi ve işveren temsilcisi gerekir. Daha küçük işletmede işveren ve beş çalışan sendika aracılığıyla yer alabilir. Toplu sözleşme Arapça yazılmalı, 15 gün içinde onaya sunulmalı, kaydedilmeli ve Bakanlıkça 30 gün içinde yayımlanmalıdır; süresi üç yılı aşamaz. Diyalog 2025’te yeniden etkinleştirilip genişletilmiştir; ancak fiilî erişimi bölgesel ve sektörel kalmaktadır. Bireysel fesih uyuşmazlığı genellikle önce yetkili Çalışma Müdürlüğünde, 10 gün içinde arabuluculuğa gider. Arabuluculuk girişimi bir aya kadar sürebilir; çözülemeyen uyuşmazlık mahkemeye taşınabilir. Toplu uyuşmazlıklar genellikle pazarlıktan en fazla 30 günlük arabuluculuğa, ardından tahkime geçer. İlk tahkim duruşması bir hafta içinde yapılmalıdır; olası uzatma saklı kalmak üzere karar genellikle üç ay içinde verilir. Tescil edilen tahkim kararı bağlayıcıdır. Tam veya kısmi kapanma ya da küçülme için ekonomik gereklilik ve gerekçeleri, kanıtları, etkilenecek çalışan gruplarını açıklayan başvuru gerekir. Üçlü komite teklifi en fazla 30 günde inceler; Bakan 15 gün içinde karar verir. 45 gün içinde karar verilmezse belirtilen kural uyarınca kapanma gerçekleşebilir. Seçimde kıdem, aile sorumlulukları, yaş, kapasite ve beceriler dikkate alınabilir. Kısmi kapanma sonrasında yeniden görevlendirme veya sözleşme değişikliği mümkün olabilir; ancak ücret mesleki asgari ücretin altına düşürülemez. Bu durumda çalışan iş ilişkisini sonlandırıp hizmet yılı başına bir aylık, en fazla altı aylık ücret tutarında tazminat alabilir. Arabuluculuk veya tahkim sürerken kapanma başvurusu yapılamaz. İşverenler beceri açığı, altyapı, enerji ve finansman kısıtları ile parçalı kamu-özel koordinasyonunun bulunduğu zorlu bir toparlanma ortamında çalışır. 2025 ILO araştırması Şam, Halep, Humus ve Hama’da faal 140 fabrikayı kapsamıştır; bulguları her valiliğe genellenemez. Aile işletmelerindeki istihdam 2010’a kıyasla önemli ölçüde artmıştır; 2022’de hizmetler erkek istihdamının yüzde 64’ünü, kadın istihdamının yüzde 86’sını oluşturmuştur. Veri boşlukları nedeniyle güncel kayıt dışı istihdam payı kesin olarak belirtilemez. Bu nedenle işverenler harekete geçmeden önce yerel makamı, kayıt, sigorta, güvenlik ve iş uyuşmazlığı süreçlerini doğrulamalıdır.