Suriye’de iş hukuku

17/2010 sayılı İş Kanunu başlıca özel sektör çalışanlarını; Arap ve yabancı şirketlerin, kooperatif ve karma sektör işletmelerinin, STK’ların ve özel derneklerin çalışanlarını kapsar. Tarımsal işler 56/2004 sayılı Tarımsal İlişkiler Kanunu’na, kamu çalışanları ise 50/2004 sayılı Devlet Memurları Temel Kanunu’na tabidir. İşverenin aile üyeleri, ev işçileri, geçici çalışanlar ve günde en fazla iki saatlik kısmi çalışma ana çerçevenin dışındadır. Reform görüşmeleri 2025 ve 2026’da sürmüştür; ancak yerine geçen yeni bir kanun doğrulanmamıştır. 2014 değişikliği NATLEX’te kayıtlıdır, fakat Resmî Gazete’de yayımlandığı doğrulanmamıştır; uygulanacak metin ve yerel uygulama yetkili makamla kontrol edilmelidir. Çalışma ve Sosyal İşler Bakanlığı ulusal çerçeveyi belirler. Valilik Çalışma ve Sosyal İşler Müdürlükleri yerel istihdam ve iş konularını yürütür. Genel Sosyal Sigorta Kurumu (GOSI) sosyal sigortayı yönetir. Sendikalar Genel Federasyonu (GFTU), toplu sistemde çalışanları temsil eder. İlgili valilikteki ilk derece hukuk mahkemeleri bireysel iş uyuşmazlıklarını görür; istinaf mahkemeleri temyizlere bakar. Sanayi, Ticaret ve Turizm Odaları da yerel arabuluculuk veya denetim süreçlerine katılabilir. Farklı fiilî makamların kontrolündeki bölgelerde idare ve uygulama parçalı kaldığından yetkili yerel müdürlük ve güncel yerel süreç doğrulanmalıdır. Çalışan hakları devredilemez asgari haklardır. Sözleşme, uzlaşma veya iç kural bu asgari düzeyi hukuka aykırı biçimde azaltamaz; daha elverişli sözleşme koşulları, toplu sözleşmeler, iç düzenlemeler ve yerleşik teamüller geçerliliğini koruyabilir. Çalışan talepleri ve şikâyetleri harçtan muaftır; istihdam hakları borçlar arasında önceliklidir. Eşit fırsat ve ayrımcılık yapmama korumaları ırk, renk, cinsiyet, medeni hâl, inanç, siyasi görüş, sendika üyeliği, uyruk, toplumsal köken ve kişisel özgürlük kapsamındaki giyim veya kıyafet tercihlerini kapsar. Kamu istihdam kurumu kaydı ücretsizdir. İşveren genellikle çalışanın belgesini, işe başlama tarihini, ücretini ve pozisyonunu 15 gün içinde yetkili müdürlüğe bildirir. Çalışan ve işveren bilgileri de 15 gün içinde müdürlüğe bildirilir; ocak ve temmuz aylarında düzenli güncellemeler yapılır. Suriyeli olmayan çalışan genellikle Bakan veya yetkili temsilcisinden çalışma izni almalıdır. Karşılıklılık, ücretler, teminatlar, kotalar ve yasak meslekler bakanlık kararlarına bağlıdır. 260/1956 sayılı Kanun kapsamındaki Arap Filistinliler bu amaçla Suriye Arap vatandaşları gibi işlem görür. İş sözleşmesi Arapça ve üç nüsha yazılmalıdır. Arapça bilmeyen çalışana başka dilde bir nüsha da verilmelidir. Sözleşmede tarafların adları, uyruğu ve adresleri, işyeri, işin türü ve süresi, ücret ve ödeme şekli, yan haklar, çalışma saatleri ve ek haklar belirtilir. İşveren sosyal sigorta nüshasını üç ay içinde sunar. Sözleşme yazılı değilse taraflar mevcut her tür kanıtı kullanabilir. Deneme süresi üç ayı geçemez, aynı işverenle yalnızca bir kez uygulanabilir ve bildirim ya da tazminat olmadan sona erer. Sözleşmeler belirli süreli, belirsiz süreli veya belirli işe yönelik olabilir. Belirli süreli sözleşme toplamda beş yılı aşınca veya süresi bittikten sonra çalışma devam edince genellikle belirsiz süreliye dönüşür; 68/2010 sayılı Kanun Hükmünde Kararname kapsamındaki STK sözleşmeleri yenilense de belirli süreli kalır. Ücret, sözleşmeye, toplu sözleşmeye veya iç düzenlemeye göre belirlenir. Bunlar tutar belirlememişse geçerli mesleki asgari ücret uygulanır; üretim başına veya komisyonla ücret de bu asgarinin altına düşemez. Özel, kooperatif ve karma sektör istihdamında 1 Mayıs 2026’dan itibaren geçerli genel asgari ücret ayda 12.560 yeni Suriye lirasıdır; 50/2004 sayılı Kanun’un kamu hizmeti çerçevesi bunun dışındadır. Aylık ücret takip eden ayın altıncı gününe kadar ödenir. İş ilişkisinin sona ermesiyle ilgili hesaplaşma yedi iş günü içinde yapılır; kendi isteğiyle ayrılan çalışan, talebinden sonra 15 iş günü içinde ödenmesini isteyebilir. Kredi kesintileri yüzde 20’yi aşamaz. Haciz sınırları nafaka için yüzde 50, mehir için yüzde 30, diğer borçlar için yüzde 10; toplam üst sınır yüzde 50’dir. Eşit değerdeki işe eşit ücret uygulanır. Sosyal sigorta 92/1959 sayılı Sosyal Sigorta Kanunu’na tabidir. İşveren kaydı yasal zorunluluktur; 2026 Bakanlık ve GOSI duyurularında STK çalışanları dâhil bütün çalışanların kaydedilmesi gerektiği belirtilir. ILO profili, şube düzeyinde kayıt için beş veya daha fazla çalışan eşiğini kaydeder; bu eşik ilgili GOSI şubesinden doğrulanmalıdır. GOSI kayıtlarına göre 1 Haziran 2026’dan itibaren katkıya esas ücret aralığı 12.560-211.400 yeni Suriye lirasıdır. Kapsam emeklilik, malullük, iş kazası ve ilgili yardımları içerir. 2025’te reform komitesi kurulmuştur; ancak yürürlüğe girmiş yeni bir sistem doğrulanmamıştır. Kayıt eksikleri ve özel işletme sicillerinin tamamlanmamış olması uygulama riski yaratır. Fiilî çalışma süresi genellikle ara süreleri hariç günde sekiz veya haftada 40 saatle sınırlıdır. İşyerinde bulunma günde on saate ulaşabilir. Çalışanlar en az bir saat mola alır ve ara vermeden beş saatten fazla çalıştırılamaz. En fazla altı ardışık iş gününden sonra en az 24 saat kesintisiz haftalık dinlenme gerekir. Listelenen fazla mesai istisnaları günde en çok on fiilî saate ve iki fazla mesai saatine izin verir; müdürlüğe 24 saat içinde bildirim gerekir. Fazla mesai normal saat ücretine ek olarak gündüz yüzde 25, gece yüzde 50 ödenir; resmî tatil çalışması iki kat ücretlidir. Maden ve taş ocaklarında günlük fiilî süre yedi saatle sınırlıdır ve en az 1,5 saat ara gerekir. Yıllık ücretli izin bir ila beş yıl hizmette 24 iş günü, beş ila on yılda 21 gün, en az on yıl hizmette veya 50 yaşından sonra 30 gündür. Zor, tehlikeli veya uzak işlerde yedi gün eklenir. Her yıl en az altı ardışık iş günü yıllık izin kullanılır. Resmî tatiller yılda en az 13 gündür. Sözleşmenin ilk yılında hastalık izninde ilk 90 gün ücretin yüzde 70’i, sonraki 90 gün yüzde 80’i ödenir. Acil izin yılda altı güne kadardır; tek seferde en fazla iki gün kullanılabilir. İşveren onaylı ücretsiz izin yılda 30 ardışık güne kadar olabilir. En az beş yıl hizmetten sonra hac izni bir kez verilir: Müslümanlar için 30, Hristiyanlar için yedi gün. En az altı ay hizmetten sonra evlilik izni bir kez yedi gün, ölüm izni beş gündür. Çocuk işçi, ilköğretimi tamamlamış veya 15 yaşına ulaşmış olmalıdır; hangisi daha yüksek yaş koşuluysa o uygulanır. Çocuk işçiler günde en fazla altı saat çalışabilir; en az bir saat ara alır ve fazla mesai, gece veya haftalık dinlenme gününde çalışamaz. Yıllık izinleri 30 gündür. Kadın çalışanlar eşit muamele ve eşit ücret alır. Bakanlık kuralları gece veya zararlı işleri sınırlar. En az altı aylık hizmetten sonra ücretli doğum izni ilk doğumda 120, ikincide 90, üçüncüde 75 gündür; ardından isteğe bağlı bir ay ücretsiz izin kullanılabilir. Doğum izninde fesih yasaktır. Emziren çalışanlar 24 ay boyunca günde en az 30 dakikalık iki ücretli mola alır. 15’ten fazla çalışanı olan firmalar, en fazla üç kez olmak üzere bir yıla kadar ücretsiz çocuk bakımı izni verebilir. Kreş yükümlülüğü 100 kadın çalışan ve beş yaş altı 25 çocuk eşiğinde doğar; 20 evli kadın çalışan ve beş yaş altı 10 çocuk eşiğinde alternatif bakım alanı veya hemşire düzenlemesi gerekir. En az 50 çalışanı olan işverenler yüzde 2 engelli istihdam kotasına ve işyeri uyarlaması yükümlülüklerine tabidir. Engelli çalışan için bildirim süresi iki katına çıkar. İşverenler iş güvenliği önlemleri almalı, eğitim vermeli ve koruyucu donanımı çalışanlardan ücret almadan sağlamalıdır. En az 15 çalışanı olan işyerinde iş güvenliği komitesi bulunmalıdır; daha küçük işyerleri teknisyen desteği gerektirir. Müfettişler önceden haber vermeden girebilir, kayıt ve belgeleri inceleyebilir ve yakın tehlike varsa işlem yapabilir. Toplu pazarlık şirket, sektör, meslek, sanayi, valilik veya ulusal düzeyde yapılabilir. En az 50 çalışanı olan firmalarda sendika komitesi ve işveren tarafı bulunur; daha küçük firmalarda sendikanın atadığı beş çalışan yer alır. Yazılı pazarlık bildirimi alan taraf yedi gün içinde yanıt vermelidir. Toplu sözleşme Arapça yazılır, sendikaca onaylanır, 15 gün içinde sunulur ve 30 gün içinde onaylanır. Bakanlık sözleşmeyi kaydeder ve yayımlar. Sendika üyeleri işgücünün en az yarısını temsil ediyorsa ve koşullar daha elverişliyse anlaşma firmadaki tüm çalışanları bağlayabilir. GFTU geçiş döneminde faaldir; ancak fiilî bağımsızlığı ve kapsamı kesin olarak doğrulanmamıştır. Bireysel uyuşmazlık genellikle önce ilgili ilk derece hukuk mahkemesine gider; heyette hâkim, çalışan temsilcisi ve işveren temsilcisi bulunur. Fesih konusunda arabuluculuk isteyen çalışan veya sendika, bildirimden sonra on gün içinde başvurmalıdır. Müdürlük bir aya kadar arabuluculuk yapabilir; başarısız olursa uyuşmazlık mahkemeye gider. Dava sırasında mahkeme, uygulanabilir asgari ücret ve bir yılla sınırlı olmak üzere aylık ücretin yüzde 50’si tutarında geçici ödeme kararı verebilir. Haksız fesih tazminatı hizmet yılı başına orantılı hesaplanan iki aylık ücrettir; üst sınır asgari ücretin 150 katıdır. İşe iade ve geriye dönük ücret mümkün olabilir; hukuka uygun derhâl feshi kanıtlama yükü işverendedir. Belirsiz süreli sözleşmeler genellikle iki ay önceden bildirim gerektirir. Toplu uyuşmazlık pazarlık, müdürlükte en fazla 30 günlük arabuluculuk ve ardından tahkim aşamalarından geçer. Tahkimde kararın üç ay içinde verilmesi hedeflenir; eşit süreli uzatma mümkündür. Temyiz başvurusu 30 gün içinde yapılabilir. Müdürlük kaydından sonra karar bağlayıcı olur ve yetkili büro aracılığıyla uygulanabilir. İşletme yalnızca ekonomik gereklilik nedeniyle, komite teklifi 30 gün içinde ve Bakan kararı 15 gün içinde olmak üzere kapanabilir. 45 gün sonunda karar çıkmazsa işveren çalışanlara yazılı bildirim yaptıktan sonra kapanabilir. İşten çıkarılacakların seçiminde müdürlük ve sendikaya danışılır; kıdem, aile sorumluluğu, yaş, kapasite ve beceriler dikkate alınabilir. Kısmi kapanma ücreti mesleki asgari ücretin altına indiremez. Bu durumda çalışan ilişkiyi sonlandırmayı isteyebilir ve hizmet yılı başına bir aylık, en fazla altı aylık ücret tazminat alabilir.