Тажикстандагы жарандык укук

Негизги мыйзам — 2022-жылдын 22-декабрында кабыл алынып, 2023-жылдын 1-июлунда күчүнө кирген №1918 Тажикстан Республикасынын Жарандык кодекси. Укук жөндөмдүүлүк төрөлгөндөн баштап, толук аракетке жөндөмдүүлүк 18 жаштан баштап таанылат. 14–18 жаштагылар, адатта, мыйзамдуу өкүлүнүн жазуу макулдугу менен аракеттенет; өз эмгек акысы, стипендиясы, башка кирешеси, интеллектуалдык менчик укуктары, банк салымдары жана күнүмдүк тиричилик бүтүмдөрү сыяктуу өзгөчөлүктөр бар. Камкордук органы же сот 16 жаштан тартып эмансипация аркылуу адамга толук аракетке жөндөмдүүлүк бере алат. 14 жашка чейинки балдар мыйзам уруксат берген чектелүү бүтүмдөрдөн тышкары мыйзамдуу өкүлдөрү аркылуу аракеттенет. Сот аракетке жөндөмдүүлүктү чектеп же алып салып, камкорчу же көзөмөлчү дайындай алат. Келишимдер жарандык укуктун борбордук бөлүгүн түзөт. Келишим адатта сунуш менен кабыл алуудан жана анын олуттуу шарттарын макулдашуудан түзүлөт. Оозеки жана жазуу формалары бар; мыйзам же келишим талап кылган учурларда нотариалдык күбөлөндүрүү же мамлекеттик каттоо колдонулат. Милдетти аткарбоо, кечиктирүү же талапка ылайык эмес аткаруу милдетти аткарууну, чыгымдын ордун толтурууну, келишимдик айыпты — ноустуворонаны — талап кылууга же келишимди токтотууга алып келиши мүмкүн. Карызды өткөрүп берүү кредитордун макулдугун талап кылат. Тараптар түздөн-түз жөнгө салууну, нотариалдык аракетти же сот аркылуу коргоону тандай алат. Жеке жана мамлекеттик менчик таанылат, бирок жер толугу менен мамлекеттин менчиги бойдон калат. Жеке адамдар менен юридикалык жактар өткөрүп берүүгө мыйзам жол берген шартта катталган, өткөрүлүүчү жер пайдалануу укугуна ээ боло алат. Жерди жергиликтүү аткаруу органдары бөлүп берет; ыйгарым укуктуу реестр кыймылсыз мүлктү жана ага байланышкан укуктарды каттайт. Толук документтер менен талап кылынган алым берилсе, кароо адатта жети жумуш күнүнөн ашпоого тийиш. Нотариалдык акы, мамлекеттик алым жана каттоо төлөмдөрү колдонулушу мүмкүн. Үй-бүлөлүк мамилелер Үй-бүлө кодекси менен жөнгө салынат. Жарандык абал актыларын каттоо органы каттаган нике гана юридикалык күчкө ээ; диний жөрөлгө өзү катталган нике түзбөйт. Никеге туруунун жалпы курагы — 18 жаш; сот аны бир жылдан көп эмес мөөнөткө төмөндөтө алат. Мыйзамда белгиленген учурларда ажырашуу каттоо органы аркылуу, башка учурларда сот аркылуу жүргүзүлөт. Нике учурунда алынган кирешелер жана кыймылдуу же кыймылсыз мүлк, укук кагазында кимдин аты жазылганына карабастан, жалпысынан жубайлардын жалпы мүлкүн түзөт; демейки бөлүштүрүү — тең үлүш. Балдарды багуунун мыйзамдагы үлүшү бир бала үчүн кирешенин төрттөн бири, эки бала үчүн үчтөн бири, үч же андан көп бала үчүн жарымы; белгиленген сумма да колдонулушу мүмкүн. Мурас керээз боюнча же мыйзамдагы кезек менен өтөт. Мыйзамдагы биринчи кезекке балдар, жубай, ата-эне жана асырап алынган балдар кирет. Айрым жашы жете элек же аракетке жөндөмсүз балдар, аракетке жөндөмсүз жубай же ата-эне жана талаптарга жооп берген багуусундагы адамдар мыйзам боюнча ала турган үлүшүнүн кеминде үчтөн экисине тең милдеттүү үлүшкө ээ болушу мүмкүн. Мурасты кабыл алуу же андан баш тартуу адатта мурас ачылган жердеги мамлекеттик нотариус аркылуу алты ай ичинде жүргүзүлөт. Тоскоолдук жоюлгандан кийин алты ай ичинде арыз берилсе, сот мөөнөттү калыбына келтириши мүмкүн. Башка мураскерлер жок экени ишенимдүү аныкталбаса, мураска укук күбөлүгү адатта алты ай өткөндөн кийин берилет. Жарандык жоопкерчилик, адатта, толук зыяндын ордун толтурууну талап кылат. Келишимдик дооматка чыныгы чыгым, алынбай калган киреше, айып жана милдетти аткаруу кириши мүмкүн. Мамлекеттик органдар, жашы жете электер, аракетке жөндөмсүз адамдар, кооптуу ишмердик, унаалар жана кемчиликтүү товарлар, жумуштар же кызматтар келтирген зыян үчүн өзүнчө эрежелер бар. Мыйзамда катага карабастан жоопкерчилик каралган учурларды кошпогондо, моралдык зыян адатта күнөөгө жараша аныкталат. Сот далилдерди, себептик байланышты жана компенсациянын суммасын баалайт. Жарандык иштерди биринчи инстанцияда адатта шаардык же райондук сот карайт; облустук же Душанбе шаардык соттору жана Жогорку сот мыйзамда аларга берилген иштерди карайт. Тараптар биринчи инстанция чечим чыгарганга чейин арбитражга макулдаша алат. Документти жазуу же күбөлөндүрүлгөн электрондук кол тамга менен электрондук түрдө берүүгө болот. Угуу мамлекеттик тилде же тиешелүү учурда жергиликтүү калктын көпчүлүк тилинде өтөт; котормочу сурап, онлайн катышууга болот. Доомат, арыз жана апелляция үчүн мамлекеттик алым алынат. Юстиция министрлигинин мамлекеттик Юридикалык жардам борбору колдонуудагы юридикалык жардам мыйзамдары боюнча талаптарга жооп бергендерге жардам берет. Аткаруу аткаруу документи жана Аткаруу кызматынын аткаруучусу аркылуу башталат. Жарактуу түп нуска документ кабыл алынгандан кийин аткаруучу кийинки күндөн кечиктирбестен өндүрүш башташы керек. Кадимки аткаруу, адатта, эки айдан ашпайт; кыймылсыз мүлктү сатуу боюнча аткаруу төрт айга чейин созулушу мүмкүн. Чараларга мүлктү камакка алуу жана тизмелөө, банк же мүлк боюнча чаралар жана аукцион кирет. Кыймылсыз мүлк аукциону кеминде 30 күн мурда жарыяланат; катышуучунун авансы 5%дан ашпайт, жеңүүчү беш күндө төлөйт. Аткаруу чыгымдары жана мыйзамдагы аткаруу төлөмү карызга кошулушу мүмкүн. Аткаруучунун чечимине, аракетине же аракетсиздигине даттануу тиешелүү процессуалдык эрежелер боюнча берилет.