Тажикстандагы шайлоолор

Борбордук шайлоо жана референдум комиссиясы, кыскача БШРК же КМИР деп аталат, Тажикстандын туруктуу борбордук шайлоо органы. Анын жети мүчөсүн Президент көрсөтүп, Парламенттин төмөнкү палатасы — Мажлиси Намояндогон — жети жылдык мөөнөткө бекитет. Шайлоону башкаруу үч баскычтан турат: БШРК, 41 округдук комиссия жана шайлоо участкасынын комиссиялары. Төмөнкү баскычтагы комиссиялардын мүчөлөрүн жергиликтүү аткаруу органдары сунуштайт. Партиялар менен талапкерлер байкоочуларды дайындай алат, бирок мыйзам партияга тиешеси жок жарандык байкоочуларды же партиялардын комиссиялардагы орундарын караштырбайт. Президент абсолюттук көпчүлүк системасы боюнча жашыруун добуш менен түз шайланып, жети жыл кызмат кылат. Шайлоо жарактуу болушу үчүн катталган шайлоочулардын кеминде 50%ы катышууга тийиш. Президенттикке талапкер Тажикстандын гана жарандыгына ээ, кеминде 30 жашта, жогорку билимдүү, мамлекеттик тилди билген жана Тажикстанда кеминде он жыл жашаган болушу керек. Талапкер шайлоочулардын кеминде 5%ынын колун чогултуп, саясий партия тарабынан көрсөтүлүүгө тийиш; өзүн-өзү көрсөтүүгө жол берилбейт. Конституцияда катары менен эки мөөнөт чеги белгиленген, бирок Эмомали Рахмон үчүн конституциялык өзгөчөлүк бар. 2020-жылдын 11-октябрындагы шайлоодон кийинки жети жылдык мөөнөткө таянып, кийинки кезектеги президенттик шайлоо 2027-жылы өтүшү күтүлөт. Мажлиси Оли эки палаталуу. Мажлиси Намояндогондун 63 мандаты бар: 41и бир мандаттуу округдарда абсолюттук көпчүлүк менен толукталат. Талапкерлердин бири жарымынан көп добуш албаса, алдыңкы эки талапкердин ортосунда эки жуманын ичинде экинчи тур өткөрүлөт. Калган 22 мандат жалпы улуттук жабык партиялык тизме боюнча, 5% босого менен бөлүштүрүлөт. Парламенттикке талапкерлер, адатта, Тажикстандын гана жараны, кеминде 30 жашта, өлкөдө кеминде беш жыл жашаган, жогорку билимдүү жана мамлекеттик тилди билген болушу керек. Партиялык тизмеде 28ге чейин талапкер боло алат. Көз карандысыз талапкерлер бир мандаттуу округдарда гана катыша алат; аларга кеминде 500 кол жана шайлоо күрөөсү керек. Партиялык тизме жалпы өлкө боюнча 5%дан көп добуш алса же округдук талапкер округдагы добуштун кеминде 10%ын алса, күрөө кайтарылат. Мажлиси Миллинин 33 мүчөсү бар жана жалпы улуттук түз жарандык добуш берүү колдонулбайт. Жергиликтүү өкүлчүлүктүү жыйындар 25 мүчөнү шайлайт, Президент сегизин дайындайт. Мөөнөтү беш жыл. Жергиликтүү шайлоолор Тоолуу Бадахшан автономиялуу облусун, облустарды, Душанбе шаарын, шаарларды жана райондорду камтыйт. Алар бир мандаттуу округдарда беш жылдык мөөнөткө түз жана жашыруун добуш берүү менен өтөт. Жамоат шайлоолору өзүнчө мыйзамга баш ийип, конуштардын жана айылдардын өзүн-өзү башкаруу органдарына тиешелүү. Жарандар 18 жаштан тартып жергиликтүү шайлоолордо добуш берип, талапкер боло алышат. Түрмөдө жаза өтөп жаткандар кылмышына же жаза мөөнөтүнө карабастан, ошондой эле сот аракетке жөндөмсүз деп тапкан адамдар катыша албайт. Участкалык комиссия ар бир шайлоо үчүн жергиликтүү бийлик берген маалыматтын негизинде шайлоочулардын тизмесин түзөт. Тажикстанда борборлоштурулган туруктуу шайлоочулар реестри жок. Кызматкерлер үймө-үй текшерүү жүргүзөт; кош каттоого же бир нече жолу добуш берүүгө каршы кепилдиктер жетиштүү эмес. Тизмеге кирбей калган адамдын жергиликтүү жашаган жери аныкталса, участкалык комиссия аны кошо алат. Дипломатиялык өкүлчүлүктөр чет өлкөдө жүргөн жарактуу инсандык документи бар укуктуу жарандар үчүн добуш берүү мүмкүнчүлүгүн түзөт, бирок чет өлкөлүк шайлоочулардын тизмесинин майда эрежелери чектелүү. Шайлоо өнөктүгү талапкерлер катталгандан кийин башталып, шайлоо күнүнө 24 саат калганда аяктайт. Коомдук иш-чарага тиешелүү орган тарабынан кеминде 15 күн мурда уруксат алынышы керек. Салттуу жана онлайн үгүт ыкмаларын колдонууга болот, бирок социалдык тармактагы жана онлайн өнөктүк негизинен жөнгө салынган эмес. Өнөктүктөр мамлекеттик каражат жана жеке кайрымдуулук ала алат, бирок мамлекеттик ишканалардан, белгисиз булактан жана чет өлкөдөн түшкөн кайрымдуулукка тыюу салынат. Чыгымдын чеги, атайын шайлоо банк эсептери жана финансылык отчет талаптары бар; отчетторду коомчулукка жарыялоо талап кылынбайт. Мыйзам коомдук маалымат каражаттарына бирдей жеткиликтүүлүктү жана акысыз эфир убактысын карайт, бирок өнөктүк чөйрөсүнө берилген бааларда мамлекеттик үстөмдүк кылган медиа, өзүн-өзү цензуралоо жана көз карандысыз маалыматтын аздыгы белгиленген. Добуш берүү шайлоо участкасында жана жашыруун жүргүзүлөт. Өкүл аркылуу добуш берүүгө тыюу салынат. 2025-жылдагы уюштурууда 41 округдук комиссия жана болжол менен 3 380 участкалык комиссия пландалган. Участкалык комиссия бюллетендерди санайт, округдук комиссия жыйынтыктарды жалпылайт, БШРК акыркы натыйжаны чыгарат. Колдонулуучу 50% жарактуулук чегине жетпесе, кайра шайлоо талап кылынышы мүмкүн. Шайлоо комиссиялары, алардын чечимдери же аракетсиздиги, анын ичинде жыйынтыктар боюнча даттануулар комиссияларга же сотторго берилет; башка мыйзам бузуулар сотко берилет. Адаттагы даттануу мөөнөтү 10 күн, кароонун максаттуу мөөнөтү үч күн. Акыркы инстанция — Жогорку сот. Угуулар расмий түрдө ачык, бирок сот чечимдери кызыкдар тарап макул болгондо гана жарыяланат. Мажлиси Оли, жергиликтүү өкүлчүлүктүү жыйындар жана жамоат шайлоолору 2025-жылдын 2-мартында, ал эми Мажлиси Миллинин шайлоосу 2025-жылдын 28-мартында өттү. БШРК 4 723 559 катталган шайлоочунун 85,5%ы катышканын билдирип, Мажлиси Намояндогондун 63 депутатынын баарын бекиткен. Партиялык тизмедеги 22 мандат боюнча Тажикстан Элдик-демократиялык партиясы 51,9% добуш жана 12 мандат; Агрардык партия 21,0% жана 5 мандат; Экономикалык реформалар партиясы 12,7% жана 3 мандат; Социалисттик партия 5,3% жана 1 мандат; Демократиялык партия 5,1% жана 1 мандат алган. Коммунисттик партия 1,9% алып, босогодон өтпөй калган. Жалпы улуттук тизме үчүн алты партия катталып, тизмедеги 68 талапкер каттоодон өткөн. ODIHR 2025-жылдагы байкоо миссиясын аккредитация боюнча кепилдиктер берилбегендиктен токтоткон. Мурунку ODIHR баалоолорунда катуу көзөмөлдөнгөн чөйрө, чыныгы тандоолордун чектелиши жана сөз, чогулуу менен биригүү эркиндигине таасир эткен чектөөлөр сүрөттөлгөн. Ошондой эле комиссиялардын көз карандысыздыгы, шайлоочулар тизмесинин коопсуздугу, добуштарды эсептөө жана жыйынтык чыгаруу, өнөктүк каржысынын ачыктыгы жана укуктук коргоонун натыйжалуулугу боюнча тынчсыздануулар айтылган. Бул тыянактар расмий эрежелер менен катар шайлоо чөйрөсүнүн иш жүзүндөгү абалын сүрөттөйт; бирок БШРКнын, комиссиялардын жана соттордун мыйзамда бөлүштүрүлгөн милдеттерин өзгөртпөйт.