Тажикстандагы тамак-аш

Тажикстандын азык-түлүк менен камсыз болушу айыл чарбасына, үй чарбасында өндүрүүгө, базарларга, импортко жана максаттуу жардамга көз каранды. 2024-жылы айыл чарбасы ички дүң продуктунун 24,5 пайызын түзүп, айыл жериндеги жумушчу күчүнүн жарымынан көбүн иш менен камсыз кылган. Хатлон — айыл чарбасы эң чоң аймак; ал дан жана мал чарба азыктарын көп өндүрөт. Согд мөмө-жемиш, күрүч, жашылча жана өрүгү менен белгилүү. Гиссар айланасындагы борбордук аймакта дан, жашылча, мөмө-жемиш жана мал чарбачылыгы айкалышат; Рашт картошка, дан жана мал чарбачылыгы менен байланыштуу. ГБАОдо жана Памирдин башка аймактарында айыл чарба кыйла аз болуп, транспорт менен камсыздоо үзгүлтүккө көбүрөөк учурайт. Үй чарбаларынын керектөөсүндө нан жана дан азыктары маанилүү орунда. 2025-жылдын биринчи чейрегиндеги киши башына айлык көрсөткүчтөрдө болжол менен 14,13 кг нан азыктары, 3,55 кг картошка, 6,50 кг жашылча жана коон-дарбыз, 2,62 кг мөмө-жемиш жана мөмөлөр, 2,05 кг эт, 3,44 кг сүт азыктары, 1,68 кг өсүмдүк майы, 0,18 кг балык жана 15 жумуртка катталган. Мезгилдик жеткиликтүүлүк, киреше жана транспорт чыгымы үй чарбасынын тамагы канчалык түрдүү болоруна таасир берет. Дан керектөөнүн жарымынан көбү импорт аркылуу камсыздалып, буудай дан импортунун 90 пайыздан ашыгын түзөт. 2025–26-жылдарга буудай импортуна болгон муктаждык болжол менен 1,35 миллион тонна деп эсептелген. Тамак адатта үйдө же салттуу чай ичүүчү жана тамактануучу жай — чойканада даярдалат. Дег деп аталган чоң казандар күрүч тамактарын, шорполорду жана бир нече кишиге даярдалган тамактарды бышырууда колдонулат. Оши палав, ош же палов деп да аталган тамакка күрүч, эт, сабиз, пияз, май жана татымалдар кошулушу мүмкүн. Ал 2016-жылы ЮНЕСКОнун материалдык эмес маданий мурастар тизмесине киргизилип, көптөгөн аймактык түрлөрү бар. Курутобдо фатыр деп аталган нан түрү кургатылган же ачыган сүт азыгы — курут эритмеси менен кошулат. Башка кеңири тараган тамактарга шурбо, эт жана жашылча кошулган шорпо; манты, ичине азык салынган камыр тамак; самбуса, салма салынган токоч; нон жана фатыр нандары; чай; кургатылган мөмө-жемиш; жаңгактар жана аймактык сүт ичимдиктери кирет. Душанбе, башка шаарлар жана туристтик борборлордо ресторан, чойкана, ошкана жана тамак сатуучу жайлар көбүрөөк. Шаарларда жергиликтүү жана эл аралык тамактар сунушталат, ал эми бул борборлордон тышкары жеткиликтүүлүк мезгилге, жол шарттарына жана транспорт байланышынын сапатына көз каранды. Ресторандагы бааларды өлкө боюнча ишенимдүү салыштыруучу катар жок, ошондуктан сырттан тамактануу чыгымын жеринде тактоо керек. Азык-түлүк коопсуздугу өндүрүүнү, кайра иштетүүнү, ташууну, сактоону, сатууну, импортту, балдарга жана диетага арналган азыктарды, кошумчаларды жана таңгакты камтыйт. Өкмөт алдындагы Азык-түлүк коопсуздугу комитети борбордук көзөмөл, лицензиялоо жана аткаруу үчүн жооп берет; ветеринардык, фитосанитардык, карантиндик жана үрөн көзөмөл кызматтары адистештирилген багыттарды карайт. Саламаттык сактоо жана калкты социалдык коргоо министрлиги менен анын санитардык-эпидемиологиялык кызматтары билдирүүгө тийиш болгон тамак-аштан жуккан ооруларды көзөмөлдөйт. 2012-жылдын 1-августунда кабыл алынган, 2021-жылы, 2022-жылы жана 2026-жылдын 17-июнунда өзгөртүлгөн Азык-түлүк коопсуздугу жөнүндө № 890 мыйзам өндүрүүчүлөр менен камсыздоочуларга коопсуздук, белги коюу, өзүн-өзү көзөмөлдөө жана товарды жүгүртүүдөн алуу милдеттерин жүктөйт. Керектөөчүлөр коопсуздук жана товар тууралуу тиешелүү маалымат алууга укуктуу. Коопсуз ичүүчү суу, гигиена, туура сактоо, муздатуу жана толук бышыруу булгануу менен туура эмес иштетүүдөн келип чыккан коркунучтарды азайтат. 2025-жылдын мартындагы расмий улуттук орточо бааларда уй этинин килограммы 85,73 сомони, күрүч 21,38 сомони, биринчи сорттогу буудай уну 6,22 сомони, нан 4,18 сомони, картошка 5,07 сомони, куюп сатылган сүттүн литри 7,08 сомони, он жумуртка 13,21 сомони, алма 10,45 сомони жана сабиз 4,20 сомони болгон. Баалар аймакка жана мезгилге жараша айырмаланат. 2025-жылы жыл башына салыштырмалуу жашылча 18,2 пайызга, мөмө-жемиш 10,5 пайызга, сүт 8,1 пайызга жана жумуртка 5,4 пайызга кымбаттаган; нан жана дан азыктары 2,7 пайызга арзандаган. Азык-түлүккө жетүү улуттук өндүрүш көрсөткүчтөрүнө автоматтык түрдө байланышпайт. Киреше, үйдө өндүрүү, базарлар, которуулар, кайрымдуулук, климат жана транспорт үй-бүлө ала турган азыкка таасир берет. Ымыркайлар, балдар, өспүрүмдөр, кош бойлуу жана бала эмизген аялдар, ошондой эле айылдык же тоолуу аймактардагы үй чарбалары тамактануу тобокелдигине көбүрөөк дуушар болушат. Тажикстанда жетишсиз тамактануу, микроэлементтердин тартыштыгы жана ашыкча салмак кошо кездешет; аялдар менен балдардын болжол менен 35–36 пайызында аз кандуулук бар, ал эми он баланын төрттөн көбү аз кандуу. 2022–2027-жылдарга мектепте тамактанууну өнүктүрүү боюнча мамлекеттик программа 52 район жана шаардагы болжол менен 2 000 мектептин 1–4-класстарында окуган 430 000дей окуучуга тамак берет, бирок бул бүткүл калк үчүн жалпы бекер тамак эмес, максаттуу программа. Климат жана суу шарттары дыйканчылыкка, мал чарбачылыгына жана азык-түлүк бааларына таасир берет. Жайыт жерлеринин болжол менен 85 пайызы бузулган; жайкы жайыттардын 89 пайызы жана кышкы жайыттардын 97 пайызы орточо же жогорку эрозия коркунучунда. Сууну натыйжалуу сугаруу, топурак менен сууну коргоо, жайытты туруктуу башкаруу, климатка ыңгайлашкан камсыздоо чынжырлары жана жергиликтүү сактоо азык-түлүк коопсуздугун бекемдей алат. 2025-жылы кабыл алынган Органикалык өндүрүш жөнүндө мыйзам жана 2025–2029-жылдарга Санариптик айыл чарба программасы өлкөнүн азыркы айыл чарба алкагынын бөлүгү болуп саналат.