Тажикстандагы медиа

Тажикстанда басма сөздү, телерадиоберүүнү, журналистиканы, онлайн видеону жана социалдык медианы камтыган калыптанган расмий медиа системасы бар. Өкмөт алдындагы Телевидение жана радио комитети улуттук телерадио саясатын жүргүзөт, ал эми Байланыш кызматы байланыштын техникалык маселелерин карайт. Статистика агенттиги, Юстиция министрлиги жана анын ADLIA укуктук маалымат системасы, Массалык маалымат каражаттары академиясы жана Медиа кеңеши да тиешелүү милдеттерди аткарат. 2013-жылдын 19-мартындагы №961 «Мезгилдүү басма сөз жана башка жалпыга маалымдоо каражаттары жөнүндө» мыйзам 2016 жана 2017-жылдары өзгөртүлүп, басма сөз менен медиа эркиндигин, маалымат издөө, алуу жана таратуу укугун расмий коргойт. Ал цензурага жана сынды айтканы үчүн куугунтуктоого тыюу салып, медианы монополиялоого жол бербейт. Медиа каражаты Бирдиктүү мамлекеттик реестрде катталууга тийиш. Басылмаларда адатта редакциянын, негиздөөчүнүн жана редактордун маалыматы, чыккан күнү, нускасы же баасы, дареги жана каттоо күбөлүгү көрсөтүлөт. Журналисттер маалымат сурап, документтер менен таанышып, басма сөз күбөлүгү же аккредитация менен айрым коомдук, өзгөчө кырдаал жана иш-чара өткөрүлүүчү жерлерге кире алышат. Аккредитация — журналистке белгилүү мекемеде же иш-чарада иштөөгө берилген расмий таануу. Журналисттер талап кылынган учурда булактарын көрсөтүп, маалыматты бурмалабай, автордук укукту сактап, жооп берүү жана оңдоо эрежелерин аткарышы керек. Иш жүзүндө медиа чөйрөсү бирдей эмес. Көптөгөн жергиликтүү маалымат каражаттары мамлекетке же өкмөткө ыкташат; чакан көз карандысыз редакциялар расмий маалыматка жетүүнүн чектелиши, өзүн-өзү цензуралоо, коркутуу, куугунтуктоо же сүргүнгө кетүү коркунучуна туш болушат. Бир нече көз карандысыз редакция жабылган же чет өлкөдөн иштейт. Мыйзам жеке медиага мамлекеттик колдоо көрсөтүүгө жол берет, бирок учурдагы төлөм жана субсидия шарттары жана аларды иш жүзүндө алуу ишенимдүү аныкталган эмес. Медиа кеңеши 2009-жылы өкмөттүн түздөн-түз көзөмөлүнөн тышкары кесиптик стандарттарды колдоого арналган өзүн-өзү жөнгө салуучу орган катары түзүлгөн, бирок анын учурдагы ишмердиги көз карандысыз түрдө кайра текшерилген эмес. Телевидение жана радио Телевидение жана радио комитетинин лицензиясын жана байланыш органынын техникалык уруксатын талап кылат. Өкмөттүн электрондук башкаруу барагында 90 телерадио уюму же студиясы көрсөтүлгөн: 13 мамлекеттик телекызмат, 10 мамлекеттик радиокызмат, 33 жеке телекызмат, 22 жеке радиокызмат жана 12 аудиовизуалдык өндүрүш студиясы. 2026-жылкы пресс-конференция тууралуу билдирүүдө 107 уюм айтылган, ошондуктан бир туруктуу учурдагы санга таянбоо керек. Мамлекеттик телеканалдарга Телевизиони Тоҷикистон, ошондой эле Биринчи канал деп аталган канал, Сафина, Ҷаҳоннамо жана Баҳористон кирет. Мамлекеттик радиолорго Тоҷикистон радиосу же «Голос Таджикистан», Садои Душанбе жана Фарҳанг кирет. Программалар жер үстүндөгү, спутниктик жана интернет каналдары аркылуу таратылат. Телевидение радиого караганда кеңири колдонулат: 2023-жылкы сурамжылоодо 15–49 жаштагы аялдардын 66%ы телевизорду, 9%ы радиону жума сайын көрүп же укканы көрсөтүлгөн. Жеткиликтүүлүккө кеткен чыгымдар адатта телевизор же радио түзмөгүнө, электр энергиясына, мобилдик же туруктуу интернетке жана зарыл болсо спутниктик же башка байланыш жабдуусуна байланыштуу. Өлкө боюнча бирдиктүү медиа жеткиликтүүлүк тарифи же телерадио лицензиясын иштетүүнүн ишенимдүү учурдагы мөөнөтү табылган эмес. Тоолуу жана айыл жерлеринде байланыш начарыраак болушу мүмкүн; электр энергиясына, түзмөккө, кирешеге жана тармакка жетүүдөгү теңсиздик жеткиликтүү медиа түрлөрүнө таасир этет. Тажикстанда улуттук жөнгө салынган өзүнчө жазылма видео-талап боюнча кызматынын жергиликтүү түз аналогу далилденген эмес. Адамдар анын ордуна телерадионун веб-сайттарын жана түз агымдарын, спутниктик кайталоону, YouTube, социалдык видео кызматтарын жана дүйнөлүк платформаларды колдонушат. Жеткиликтүүлүк өткөрүү жөндөмүнө, түзмөккө, төлөм ыкмаларына жана платформанын бөгөттөлүшүнө жараша болот. Автордук укук мыйзамы аудиовизуалдык чыгармаларды, электрондук жеткиликтүүлүктү жана интерактивдүү суроо-талап боюнча көрүүнү камтыйт, ошондуктан платформа жеткиликтүү болсо да программаларды көчүрүү же кайра таратуу укуктук көйгөй жаратышы мүмкүн. Социалдык медиа жаңылык, видео, жарандык пикир билдирүү жана расмий эмес катышуу үчүн колдонулат. 2025-жылдын 1-апрелиндеги расмий маалыматта 4,9 миллион интернет колдонуучу, 8,3 миллион телекоммуникация абоненти жана 5,3 миллион жигердүү мобилдик тармак колдонуучу көрсөтүлгөн. DataReportal 2025-жылдын январында 6,07 миллион интернет колдонуучуну жана 1,75 миллион социалдык медиа колдонуучу профилин билдирген. Айырма эсептөө ыкмалары менен аныктамалардын башкача болушунан келип чыгат, ошондуктан көрсөткүчтөрдү бирдиктүү эсеп катары кароого болбойт. Өкмөттүн негизги жаңылык жана социалдык медиа сайттарын көзөмөлдөгөнү жана бөгөттөгөнү документтештирилген. 2025-жылдын 14-майындагы Кылмыш-жаза кодексине киргизилген өзгөртүү 179(3) жана 307(1)-беренелер боюнча колдоо элементинен «жакты» же окшош реакцияны алып салган, бирок экстремизмге же терроризмге байланыштуу таратуу, актоо жана башка аракеттер дагы эле кылмыш коркунучун жаратышы мүмкүн. Ошондуктан «жакты» баскычы онлайн сөз эркиндигине жалпы кепилдик бербейт. VPN жана прокси кызматтары практикалык айланып өтүү жолу катары айтылат, бирок алардын укуктук жана практикалык тобокелдиктери чечилген эмес. Журналисттин мыйзамдык аныктамасы редакциялык келишимге, тапшырмага же кесиптик бирликке байланыштуу. Басма сөз мыйзамдары медианын маалымат суроолорун карайт; мамлекеттик органдар талаптарга жооп берген медиа суроолоруна үч жумуш күнүнө чейин жооп берүүгө тийиш. Маалымат суроолоруна жооп берүү мөөнөтү 30 календардык күнгө чейин, жети жумуш күнүндө билдирсе, дагы 15 календардык күнгө узартылышы мүмкүн. Мамлекеттик сыр жана башка корголуучу кызыкчылыктар үчүн кирүүгө чектөө же баш тартуу мүмкүн. Көз карандысыз редакциялар иш жүзүндө расмий маалымат алууда көп кыйынчылыкка туш болот. Тоолуу Бадахшан автономиялуу облусунан жана башка сезимтал аймактардан кабар берүү чоңураак тобокелдикке ээ болушу мүмкүн. «Чек арасыз кабарчылар» уюмунун 2026-жылкы баалоосунда Тажикстан 32,22 упай менен 180 өлкөнүн ичинен 155-орунду ээлеп, карап чыгуу учурунда жети журналист камакта экени белгиленген. Он сегизге чейинки балдарды «Балдардын укуктарын коргоо жөнүндө» мыйзам коргойт. Мамлекеттик органдар, ата-энелер, мыйзамдуу өкүлдөр жана жооптуу чоңдор балдарды зыяндуу маалымат чөйрөсүнөн коргоого тийиш. Медиа мазмуну зомбулукту же ырайымсыздыкты даңазалабашы, порнографияны жайылтпашы, расалык, улуттук, социалдык же диний жек көрүүнү козутпашы, согушту же аймактык зомбулукту колдобошу жана балдарга башкача зыян келтирбеши керек. Баҳористон балдар жана жаштар үчүн мамлекеттик телерадио кызматын көрсөтөт. Жеткиликтүүлүк бирдей эмес: ЮНИСЕФ жана ЕБнин 2022/23-жылкы байланыш баалоосунда 3 967 мектептин 16%ында интернет бар экени, мектептердин 85%ы айыл жеринде экени жана 22%ында ишенимдүү электр жок экени аныкталган. Бул көрсөткүчтөр жалпы медиа колдонгон балдардын үлүшүн эмес, мектептердин байланышын сүрөттөйт. Тил жеткиликтүүлүгүнө тажик жана башка тилдер кирет; комитеттин программалары беш тилде, «Голос Таджикистан» сегиз тилде чыгат.