Tojikistonda OAV

Tojikistonda matbuot, eshittirish, jurnalistika, onlayn video va ijtimoiy tarmoqlarni qamrab olgan shakllangan rasmiy OAV tizimi bor. Hukumat huzuridagi Televideniye va radio qo‘mitasi milliy televideniye va radio siyosatini boshqaradi, Aloqa xizmati esa aloqa bilan bog‘liq texnik masalalarni yuritadi. Statistika agentligi, Adliya vazirligi va uning ADLIA huquqiy axborot tizimi, Ommaviy axborot vositalari akademiyasi hamda Media kengashning ham tegishli vazifalari bor. 2013-yil 19-martdagi 961-sonli «Davriy matbuot va boshqa ommaviy axborot vositalari to‘g‘risida»gi qonun 2016 va 2017-yillarda o‘zgartirilgan; u matbuot va OAV erkinligini hamda axborotni izlash, olish va tarqatish huquqini rasman himoya qiladi. Qonun senzura, tanqid uchun ta’qib va OAV monopoliyasini taqiqlaydi. OAV subyekti Yagona davlat reyestrida ro‘yxatdan o‘tishi kerak. Nashrlarda odatda OAV nomi, muassis, muharrir, son sanasi, adadi yoki narxi, manzili va ro‘yxatdan o‘tganlik guvohnomasi ko‘rsatiladi. Jurnalistlar axborot so‘rash, hujjatlardan foydalanish hamda press guvohnomasi yoki akkreditatsiya bilan ayrim ommaviy, favqulodda vaziyat va tadbir joylariga kirish huquqiga ega. Akkreditatsiya — jurnalistga muayyan muassasa yoki tadbirda ishlash imkonini beruvchi rasmiy tan olishdir. Jurnalistlar zarur hollarda manbalarni ko‘rsatishi, ma’lumotni buzib bermasligi, mualliflik huquqiga rioya qilishi, javob va tuzatish qoidalariga amal qilishi kerak. Amaliyotda OAV manzarasi notekis. Ko‘plab mahalliy nashrlar davlatga yoki hukumatga yaqin, kichik mustaqil nashrlar esa rasmiy axborotga cheklangan kirish, o‘zini senzura qilish, qo‘rqitish, ta’qib yoki surgun bilan yuzlashadi. Bir qancha mustaqil nashr yopilgan yoki xorijdan ishlaydi. Qonun xususiy OAVga davlat yordamini nazarda tutadi, ammo amaldagi to‘lov va subsidiyalar tartibi hamda ulardan amalda foydalanish imkoniyati ishonchli aniqlanmagan. 2009-yilda asos solingan Media kengash bevosita davlat nazoratidan tashqarida professional me’yorlarni qo‘llab-quvvatlashi mo‘ljallangan o‘zini o‘zi tartibga soluvchi organ, biroq uning joriy faoliyati mustaqil ravishda qayta tekshirilmagan. Televideniye va radio uchun Televideniye va radio qo‘mitasining litsenziyasi hamda aloqa organining texnik ruxsati kerak. Hukumatning elektron hukumat profilida 90 ta televideniye va radio tashkiloti yoki studiyasi qayd etilgan: 13 davlat televideniyesi, 10 davlat radiosi, 33 xususiy televideniye, 22 xususiy radio va 12 audiovizual ishlab chiqarish studiyasi. 2026-yilgi matbuot anjumani xabarida 107 ta tashkilot keltirilgan, shu sababli yagona barqaror joriy jami son deb qabul qilmaslik kerak. Davlat kanallariga Televizioni Tojikiston, ya’ni Birinchi kanal, Safina, Jahonnamo va Bahoriston kiradi. Davlat radiosiga Tojikiston radiosi yoki Голос Таджикистан, Sadoi Dushanbe va Farhang kiradi. Dasturlar yer usti, sun’iy yo‘ldosh va internet kanallari orqali tarqatiladi. Televideniyedan radio bilan solishtirganda ancha ko‘p foydalaniladi: 2023-yilgi so‘rovda 15–49 yoshli ayollar orasida haftalik foydalanish televideniye uchun 66%, radio uchun 9% bo‘lgan. Kirish xarajatlari odatda televizor yoki radio qurilmasi, elektr, mobil yoki statsionar internet xizmati va zarur bo‘lsa sun’iy yo‘ldosh yoki boshqa ulanish uskunasiga bog‘liq. Butun mamlakatga tegishli yagona media kirish tarifi yoki eshittirish litsenziyasini ko‘rib chiqishning ishonchli joriy muddati aniqlanmagan. Tog‘li va qishloq hududlarida aloqa ko‘pincha sustroq; elektr, qurilma, daromad va tarmoqdan foydalanishdagi tengsizlik mavjud OAV turlarini cheklaydi. Tojikistonda milliy miqyosda tartibga solinadigan, alohida obuna asosidagi video-so‘rov bo‘yicha xizmatning mahalliy muqobili bevosita tasdiqlanmagan. Odamlar o‘rniga telekanal saytlari va internet efiri, sun’iy yo‘ldosh orqali bir vaqtdagi uzatish, YouTube, ijtimoiy video xizmatlari va global platformalardan foydalanadi. Mavjudlik o‘tkazuvchanlik, qurilma, to‘lov usullari va platforma bloklanishiga bog‘liq. Mualliflik huquqi qonuni audiovizual asarlar, elektron kirish va interaktiv so‘rov bo‘yicha foydalanishni qamrab oladi, shu sababli dasturlarni nusxalash yoki qayta tarqatish platforma ochiq bo‘lsa ham huquqiy muammo tug‘dirishi mumkin. Ijtimoiy tarmoqlardan yangiliklar, video, fuqarolik ifodasi va norasmiy ishtirok uchun foydalaniladi. 2025-yil 1-apreldagi rasmiy raqamlarda 4.9 million internet foydalanuvchisi, 8.3 million telekommunikatsiya abonenti va 5.3 million faol mobil tarmoq foydalanuvchisi qayd etilgan. DataReportal 2025-yil yanvarida 6.07 million internet foydalanuvchisi va 1.75 million ijtimoiy tarmoq foydalanuvchi identifikatorini keltirgan. Farq metod va ta’riflar boshqacha ekanini anglatadi, shuning uchun raqamlarni yagona uyg‘un hisob deb qabul qilmaslik kerak. Hukumatning yirik yangilik va ijtimoiy tarmoq saytlarini kuzatishi va bloklashi hujjatlashtirilgan. 2025-yil 14-maydagi Jinoyat kodeksi o‘zgartishi 179(3) va 307(1)-moddalar bo‘yicha qo‘llab-quvvatlash unsuridan «layk» yoki o‘xshash munosabatni chiqarib tashlagan, biroq ekstremizm yoki terrorizm bilan bog‘liq tarqatish, oqlash va boshqa xatti-harakatlar jinoiy xavf tug‘dirishi mumkin. Demak, layk bosish onlayn nutqni umumiy himoya qiladi degani emas. VPN va proksi xizmatlari amaliy aylanma yo‘l sifatida tilga olinadi, ammo ularning huquqiy va amaliy xavflari aniqlanmagan. Jurnalistning qonuniy ta’rifi tahririyat shartnomasi, topshirig‘i yoki kasaba uyushmasi bilan bog‘liq. Matbuot qonunchiligi OAV axborot so‘rovlarini nazarda tutadi; davlat organlari talabga javob beradigan media so‘rovlariga uch ish kunigacha muddatda javob berishi kutiladi. Umumiy axborot so‘rovlariga javobning eng ko‘p muddati 30 kalendar kun; yetti ish kuni ichida xabar berilsa, muddat 15 kalendar kunga uzaytirilishi mumkin. Davlat sirlari va boshqa himoyalangan manfaatlar sabab kirish rad etilishi yoki cheklanishi mumkin. Mustaqil nashrlar amalda rasmiy axborot olishda ko‘pincha qiynaladi. GBAO va boshqa sezgir hududlardan xabar berish yuqoriroq xavf tug‘dirishi mumkin. RSFning 2026-yilgi bahosida Tojikiston 180 mamlakat orasida 155-o‘rinni, 32.22 ballni olgan va ko‘rib chiqish vaqtida yetti jurnalist hibsda ekani qayd etilgan. 18 yoshgacha bo‘lgan bolalar «Bola huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida»gi qonun bilan himoyalanadi. Davlat organlari, ota-onalar, qonuniy vakillar va mas’ul kattalar bolalarni zararli axborot muhitidan himoya qilishi kerak. Media kontent zo‘ravonlik yoki shafqatsizlikni ulug‘lamasligi, pornografiyani targ‘ib qilmasligi, irqiy, milliy, ijtimoiy yoki diniy adovatga undamasligi, urush yoki hududiy zo‘ravonlikni qo‘llab-quvvatlamasligi va bolalarga boshqacha zarar yetkazmasligi kerak. Bahoriston davlatning bolalar va yoshlar uchun eshittirish xizmatidir. Kirish teng emas: UNICEF va YI ning 2022/23-yilgi ulanish bahosida 3,967 maktabning 16% ida internet borligi, maktablarning 85% i qishloqda ekanligi va 22% ida ishonchli elektr yo‘qligi aniqlangan. Bu raqamlar maktab ulanishini ifodalaydi, OAVdan foydalanadigan bolalarning umumiy ulushini emas. Til imkoniyatlari tojik va boshqa tillarni qamrab oladi; Qo‘mita dasturlari besh tilda, Голос Таджикистан esa sakkiz tilda efirga uzatiladi.