Tojikistonda transport

Tojikistonda yo‘lovchilar va yuklarning asosiy qismini avtomobil transporti tashiydi. 2024-yil statistikasi transport turlari bo‘yicha 1 milliarddan ortiq yo‘lovchi qatnovini qayd etgan; quruqlik transportining ulushi 99.9% bo‘lgan. Yuklarning taxminan 95% avtomobil yo‘llari orqali tashilgan. Transport vazirligi milliy transport siyosati va yo‘l bilan bog‘liq xizmatlarni boshqaradi, Ichki ishlar vazirligi tarkibidagi Davlat avtomobil inspeksiyasi esa transport vositalari va harakatni nazorat qilishning muhim vazifalarini bajaradi. Dushanbeda avtobuslar, trolleybuslar va marshrutkalar, ya’ni shaharda ko‘p foydalaniladigan yo‘nalishlarda qatnaydigan umumiy mikroavtobuslardan iborat jamoat transporti tizimi bor. Munitsipal xizmatlar 2018-yildan beri rasmiy avtobus va trolleybus qatnovini kengaytirgan, ayrim mikroavtobus qatnovlari esa qisqartirilgan yoki almashtirilgan. Boshqa shaharlarda avtobuslar kamroq muntazam va gavjum bo‘lishi mumkin; shu sabab marshrutka, taksi yoki shaxsiy avtomobil amaliy jihatdan qulayroq bo‘lib qoladi. Dushanbeda elektron yo‘l haqi kartalari va boshqa aqlli shahar elementlari ham ishlatiladi. 2021-yilda e’lon qilingan naqd pulsiz yo‘l haqi avtobus uchun TJS 1.80, trolleybus uchun TJS 1.50 va marshrutka uchun TJS 2.50 bo‘lgan. Bu raqamlar eskirgan; ularni amaldagi yoki butun mamlakat bo‘yicha yagona tarif deb qabul qilmaslik kerak. Temir yo‘l mamlakatda mavjud, ammo kundalik ichki qatnovda cheklangan. E’lon qilingan qatnovlarga haftasiga bir marta Dushanbe–Toshkent, Dushanbe–Konibodom, Ko‘lob–Dushanbe va har kuni Dushanbe–Paxtaobod yo‘nalishlari, shuningdek, Volgograd va Moskvaga uzoq masofali poyezdlar kiradi. Xizmat va ish holati aniq yo‘nalishga bog‘liq. Chiptalarni bank kartasi orqali onlayn olish mumkin, ammo elektron nazorat kuponining o‘zi poyezdga chiqish huquqini bermaydi; talab qilinadigan yo‘l hujjati ham taqdim etilishi kerak. Uzoq masofalar uchun havo transporti yana bir imkoniyat, ammo yagona milliy jadval yoki tarif tizimi yo‘q. Xalqaro safar va yuk tashishda ham asosiy bog‘lanish avtomobil yo‘llaridir. Xalqaro chegara o‘tish joylariga O‘zbekiston bilan Dusti–Sariosiyo; Qirg‘iziston bilan Karamik–Karamik va Qizil-Art–Saritosh; Xitoy bilan Kulma–Qarasu; Afg‘oniston bilan Quyi Pyanj–Sherxon Bandar kiradi. Xalqaro yo‘lovchi va yuk avtomobil transporti ruxsatnomalari e-transport.tj orqali rasmiylashtiriladi. Avtomobil tashuvlari narxi odatda shartnoma bilan kelishiladi; chegara tartiblari, hujjatlar, masofa va tanlangan o‘tish joyi umumiy xarajat hamda safar vaqtiga ta’sir qiladi. Amaldagi Tojikiston Respublikasining Yo‘l harakati to‘g‘risidagi qonuni va 2017-yil 29-iyundagi 323-sonli Hukumat qarori bilan tasdiqlangan Yo‘l harakati qoidalari asosiy huquqiy doirani belgilaydi. Yo‘l harakati to‘g‘risidagi qonunga 2024-yil 3-yanvar va 2025-yil 11-fevralda o‘zgartishlar qayd etilgan. Tojikistonda transport o‘ng tomondan harakatlanadi. Haydovchi va yo‘lovchi xavfsizlik kamarini taqishi, mototsikl haydovchisi va yo‘lovchisi esa shlem kiyishi shart. Mexanik transport vositalari, jumladan, xorijiy avtomobillar ham har yili majburiy davlat texnik ko‘rigidan o‘tadi. Ko‘rik texnik holat, ro‘yxatdan o‘tish, tibbiy qayta ko‘rik, majburiy uchinchi shaxs oldidagi javobgarlik sug‘urtasi va transport solig‘i kabi masalalarni qamrab oladi. Transport vazirligi xavfsizlik kamaridan foydalanmaslik uchun 0.5 dan 1 gacha hisob-kitob ko‘rsatkichi miqdorida jarima belgilagan; 2024-yil 1-yanvardan bu TJS 36–72 ga teng. Piyoda yurish va velosipedda qatnash mumkin, ammo infratuzilma bo‘laklarga bo‘lingan va shahar yoki loyihaga qarab keskin farq qiladi. Dang‘ara va Guliston orasidagi Osiyo taraqqiyot bankining Yashil yo‘lagi 49 kilometrni tashkil etadi; loyiha doirasida velosiped yo‘laklari, piyodalar yo‘laklari, yoritish, belgilangan o‘tish joylari va qulay kirish imkoniyatlari rejalashtirilgan, yakunlanishi 2030-yilga belgilangan. Mavjud dalillarda butun mamlakat bo‘yicha velosiped ijarasi tizimi yoki zich velosiped tarmog‘i aniqlanmagan. Tog‘li va chekka hududlar, ayniqsa, avtomobil yo‘llariga bog‘liq. Tojikistonning 2022–2026-yillarga mo‘ljallangan Elektr transportini rivojlantirish kompleks dasturi issiqxona gazlari va havoni ifloslantiruvchi moddalar chiqindilarini kamaytirish, shahar muhitini yaxshilash va transport xavfsizligini kuchaytirishni ko‘zlaydi. Rejalashtirish hujjatlari avtomobillar tarkibida elektr transport ulushini 15% ga yetkazish maqsadini belgilaydi va quvvatlash infratuzilmasini nazarda tutadi. Dushanbe trolleybuslari kamroq uglerod chiqaradigan shahar transporti variantini taklif qiladi; loyihalar akkumulyatorli elektr avtobuslar, quvvatlash uskunalari, avtobuslar uchun ustuvor infratuzilma, to‘xtash joylarini boshqarish hamda piyoda va velosiped yo‘laklarini ham qamrab oladi. Yirik shaharlardan tashqarida quvvatlash imkoniyatlari cheklangan; Yashil yo‘lak loyihasida ikkita tajriba quvvatlash stansiyasi ko‘zda tutilgan. Eski marshrutka parklari azot oksidlari, uglerod oksidi, uchuvchan organik birikmalar, karbonat angidrid va zarrachalar chiqindilarining muhim manbai bo‘lib qolmoqda.