Тажикстандагы дин

Жеткиликтүү изилдөөлөргө ылайык, Тажикстандын калкынын 90%дан ашыгы мусулман, бирок жеткиликтүү расмий эл каттоодо дин боюнча ишенимдүү кеңири пайыздар жок. Мусулмандардын көбү ханафий суннит салтын карманат. Исмаилий шиит жамааттары Тоолуу Бадахстанда жана памирликтер арасында өзгөчө маанилүү. Башка катталган же документтештирилген жамааттарга орус православдары, евангелисттер, баптисттер, рим-католиктер, жетинчи күн адвентисттери, лютерандар, протестанттар, жүйүттөр, бахаилер жана Кришнаны аңдоо эл аралык коому кирет. Тажикстан Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Дин, каада-салттарды, майрамдарды жана жөрөлгөлөрдү жөнгө салуу комитети дин саясаты, каттоо, уруксаттар, көзөмөл, диний билим жана сыйынуу жайлары боюнча борбордук мамлекеттик орган. Тажикстандын Ислам борбору жана Аалымдар кеңеши ханафий суннит диний иштериндеги маанилүү мекемелер. Жергиликтүү комиссиялар да башкарууга катышат. 2025-жылдын 1-сентябрына карата Тажикстанда 4 058 катталган диний бирикме болгон, анын ичинде 3 988 мечит, бир Ислам борбору, үч исмаилий диний бирикме жана исламдык эмес 66 диний уюм. Диний уюм мамлекеттик каттоодон өтүү менен юридикалык жак макамын алат. Диний жамаат юридикалык жак макамын албай эле эсепке алуу үчүн каттала алат. Арыз үчүн жалпысынан 18 жаштан өткөн кеминде 10 уюштуруучу, ар биринин жергиликтүү аймакта кеминде беш жыл жашаганын тастыктоо, жарандыгы жана дареги тууралуу маалымат, туулгандык маалыматы, ишенимдер менен практикалардын сүрөттөлүшү, билим жана үй-бүлө же нике маселелери тууралуу маалымат, ошондой эле уставдар керек. Катталган уюмдар жыл сайын ишмердиги боюнча отчет беришет. Расмий алым же кароо мөөнөтү тууралуу ишенимдүү маалымат табылган эмес. Конституция жана диний бирикмелер жөнүндө мыйзам ишенимди карманууну, динди өзгөртүүнү, жеке же жамааттык практиканы жана ишенбөө укугун коргойт. Адамдардан динин жалпы учурда ачык айтуусу талап кылынбайт. Жамааттык намаз адатта уруксат берилген жайларда өтөт, өкмөттүн маалыматы боюнча жеке үйлөрдө намаз окууга болот. Мечиттердин жайгашуусу, имамдар, курулуш, диний адабият жана коомдук иш-чаралар каттоого, уруксатка же башка расмий көзөмөлгө алынат. Он сегизге чейинкилердин коомдук диний ишмердиги катуу чектелген, ал эми аялдардын диний кызматтарга катышуусу мекемеге жана жерге жараша айырмаланат. 2009-жылдагы «Абийир эркиндиги жана диний бирикмелер жөнүндө» мыйзам жана анын кийинки өзгөртүүлөрү негизги укуктук алкакты түзөт. Ханафий мазхабы өзгөчө маданий жана руханий мааниге ээ деп таанылганы менен, Тажикстанда мамлекеттик дин жок. Бийлик коомдук тартип, коопсуздук, конституциялык түзүлүш, адеп-ахлак, саламаттык же аймактык бүтүндүк сыяктуу негиздер менен ишмердикти чектей алат. Катталбаган же расмий тыюу салынган иш санкцияга алып келиши мүмкүн. Жахабанын күбөлөрүнө өлкө боюнча тыюу салынган, ал эми Тоолуу Бадахстандагы исмаилий жана памирлик жамааттарга мамлекеттик басым өзгөчө күчтүү. Көз карандысыз баалоолор олуттуу жана тутумдуу чектөөлөрдү сүрөттөйт, ал эми өкмөт мындай баалоолорду четке кагат. Орозо айт — Иди Рамазон жана Курман айт — Иди Қурбон мыйзамдуу жумуш эмес майрамдар катары таанылган. Алардын датасын жыл сайын жооптуу диний орган аныктайт. 2024-жылдагы майрамдарды жөнгө салуу мыйзамы үй-бүлөлүк дасторконго жана дастарханга уруксат берет, бирок ашыкча чыгымга жана балдардын Рамазан же айт учурунда үймө-үй кыдырып таттуу же белек чогулткан идгардек салтына тыюу салат. Өкмөттүн маалыматы боюнча, балдар ата-энеси же үй-бүлөсү менен катыша алышат. Башка диний жамааттар мыйзам алкагында өз салттарын аткара алат. Жалпы мектептерде дин тарыхын конфессиялык үгүтсүз окутууга болот. Диний билим катталган жана лицензияланган мекемелер менен чектелип, мамлекеттик билим берүү стандарттарын сактоого тийиш. Имам Азам-Абу Ханифа Нумон ибн Собит атындагы Тажикстандын Ислам институту — 2007-жылы түзүлгөн мамлекеттик мекеме; 2025-жылы 2 500гө чейин студент кабыл ала турган жаңы имарат ачылган. Чет өлкөдө диний билим алуу үчүн адатта өлкө ичинде алдын ала диний билим алып, тиешелүү диний жана билим берүү органдарынан жазуу жүзүндөгү уруксат алуу керек. Комитет жана Ислам борбору имам-хатибдерди кошумча даярдайт. Жашы жете электерге диний окутуу жана коомдук диний ишмердик мыйзам боюнча катуу чектелет. Мамлекет комитет аркылуу жыл сайын ажылык сапарын уюштуруп, талапкерлерди тандоону, жол көрсөтүүчүлөрдү жана логистиканы камсыздайт. 2025-жылдагы ажылык баасы 56 800 TJS болуп, ага кайтуу авиа каттамдары, Мекке менен Мединадагы мейманканалар, күнүнө үч маал тамак, транспорт, Мина, Арафат жана Муздалифадагы кызматтар, курмандык, медициналык жардам, камсыздандыруу, мамлекеттик алым жана ажылык колдонмосу кирген. Ажылык жана умранын баасы, квоталары жана шарттары жыл сайын өзгөрүшү мүмкүн. 2024-жылы 5 220 адам ажылыкка, 55 000ден ашуун адам умрага барганы; 2025-жылдын августуна карата 5 223 ажы жана 67 000ден ашуун умрачы болгону билдирилген. Өкмөт Душанбе, Тоолуу Бадахстан, Согд, Хатлон жана борборго караштуу райондордо мусулман жана мусулман эмес жамааттар менен расмий жолугушууларды уюштурат. Ислам борбору жана Исмаилий борбору институционалдык аянтчаларды камсыздайт. Көз карандысыз диалог түзүмдөрү жетиштүү документтештирилген эмес. Диний нике гана жарандык никенин мыйзамдуу укуктарын жана милдеттерин түзбөйт. Нике жергиликтүү ЗАГС деп аталган жарандык абал актыларын каттоо органында катталганда юридикалык күчкө ээ болот; мыйзамдагы минималдуу курак 18, өзгөчө учурда сот арыз берүүчүнүн жашын бир жылга чейин төмөндөтө алат. Жаназа намазы, жамааттык намаз жана диний майрамдарга уруксат берилет, ал эми тойлор, үй-бүлөлүк каадалар жана ажылыктан кайткандан кийинки майрамдар мамлекеттик жөнгө салууга баш иет.