دودونه په تاجکستان کې

تاجکستان د نامادي کلتوري میراث د ساتنې ملي نظام لري او ورسره ټولنیز دودونه هم ژوندی دي. د کلتور وزارت او د کلتوري میراث څانګې، د تاجکستان د یونسکو ملي کمېسیون، سیمه‌ییز اجرائیوي چارواکي او د جموات کمېسیونونه د رسمي ساتنې ملاتړ کوي. کورنۍ، محله، جموات، مشران او د استاد-شاګرد اړیکې دودونه غیررسمي لېږدوي. ښوونځي، کالجونه، کلتوري کورونه، جشنونه او د یونسکو د ساتنې پروژې نورې غیررسمي لارې برابروي. لاسرسی عموماً د ټولنې پر بنسټ دی؛ لګښتونه توپیر لري او عموماً شخصي دي. د یونسکو نوملړ په خپله د مالي ملاتړ عمومي حق نه جوړوي. کلني دودونه د سده یا سادې جشن رانغاړي چې د جنورۍ په ۳۰مه وي؛ اور، سندرې، نڅا، دعاوې، مېوې او مغز لرونکي توکي، د اوبو لارو پاکول، د پلونو رغول او د کرنیزو کارونو چمتووالی پکې شامل دي. په GBAO او پاميري سیمو لکه شغنان، روشان، برتانګ او خاروغ کې ډېر څرګند دی او په استروشن کې هم په کلتوري فعالیتونو کې لیدل کېږي. نوروز د مارچ له ۲۱مې تر ۲۴مې وي او د قانون له مخې رخصتي ده. عامې کړنې د کورونو او ګاونډونو پاکول، د باغونو او ونو کرل، پسرلنی کښت، جشنې جامې، د هفت‌سین یا هفت‌شین نندارې، بازارونه، موسیقي، نڅا، ملي لوبې او د سمنک یا سمالک ګډ پخول دي. سیمه‌ییز پسرلني دودونه په سوېلي سیمو کې ګلګردوني، په شمالي سیمو کې بایچېچک او د پامير بېلابېلې بڼې رانغاړي. تیرګان د جولای په لومړۍ نېټه رسمي رخصتي ده، خو سیمه‌ییز جزیات یې لږ منظم ثبت شوي. مهرګان یا مهرګون د حاصلاتو او مني رسمي جشن دی چې سیمه‌ییزې بڼې لري او عموماً د اکتوبر له ۲مې د نومبر تر ۲مې شاوخوا نمانځل کېږي؛ د حاصلاتو او څارویو مننه، د مېوو او غلو خواړه، موسیقي، نڅا، سیمه‌ییزې غېږې او د ګلونو یا صنایعو نندارې پکې وي. د رخصتیو د قانون له مخې د غیرکاري ورځې په توګه نه دی تثبیت شوی. د ژوند پړاوونو دودونه زېږون او نوم اېښودل، د ماشوم د زانګو لومړی ایښوول ګه‌واره‌بندان، د څلوېښت ورځو د پوره کېدو چله‌ګورېزون او د ماشوم لومړی وېښتان‌خرېیل مويسرګیرون رانغاړي. دا کارونه په خپله خوښه او عموماً په کورنۍ کې کېږي. ختنه‌سور، د سنت جشن، هم د کورنۍ په چوکاټ کې د والدینو په رضایت ترسره کېږي. خپله طبي کړنلاره باید د زېږون له یوې میاشتې دننه په مسؤل روغتیايي بنسټ کې وشي او هلته وړیا ده؛ عقیقه منع ده. دولتي قواعد پر ودونو او ماتم هم اغېز لري. واده باید د ЗАГС یا بل صلاحیت لرونکي ثبت دفتر له لارې ثبت شي. واده تر دوو پېښو په دوو ورځو کې لرلای شي؛ مېلمستیا تر ۱۵۰ کسانو او د واده ډوډۍ یا اوشي تر ۲۰۰ کسانو پورې کېدای شي. دومودطلبون او عروس‌بینون په خپله خوښه کورنۍ غونډې دي او تر ۱۵ کسانو محدودې دي. ګڼ چمتووالي او ورپسې مراسم، ډالۍ او نور لګښتونه منع یا محدود دي. د واده غونډې تر درېیو ساعتونو محدودې دي؛ د ښارونو، مېشت‌ځایونو او کلیو، او د موسمونو له مخې د وخت بېلابېل حدود شته. د جنازې لمونځ د ګډونوالو حد نه لري، خو د درېیمې، څلوېښتمې او کلنۍ یاد غونډې باید د څاروي حلالول یا د خوړو برابرول ونه لري. د ماتم څو نومول شوي مراسم او نغدي یا مادي ډالۍ منع دي؛ د قبر کیندلو او د مړي مینځلو خدمتونو ته پیسې ورکول روا دي. دیني مناسبتونه لکه رمضان، قربان، مولود او حج یا عمره په لومړي سر کې دیني کړنې دي، نه د دودونو د دې برخې موضوع. اړوند کلتوري چوکاټ یې د رمضان یا قربان پر مهال معتدل دسترخوان، د اسراف او ډالیو منع رانغاړي؛ مولود یوازې په جومات کې، په خپله خوښه او بې له ټولولو یا ډوډۍ کېدای شي. مېلمه‌نوازي په ځانګړي ډول د کورنیو، ګاونډیانو او مشرانو له لارې لېږدول کېږي. د پامير سنت‌خانې د اسماعیلي ټولنو له کلتور سره تړلي ځایونه دي، خو د یونسکو د عناصرو په لېست کې نه دي. خواړه، جامې، موسیقي او لاسي صنایع تر مادي کارونې ورهاخوا ټولنیز معنا لري. اوشي پلاو په جشنونو، کورنیو مناسبتونو او ټولنیزو غونډو کې د ګډ مېلمستیا او مهم ژوندپړاو دود دی. سمنک تر ډېره د نوروز او ټولنې دود دی؛ معمولاً ښځې یې په ګډه، د نارینه‌وو په مرسته پخوي او له ګډونوالو سره یې وېشي؛ پخول یې تر لسو ساعتونو زیات نه وي. چکن ګنډل شوې پنبه‌يي یا ورېښمیني ټوکرونه دي چې د ګلانو او کایناتو نقشونه لري او د جامو او کورنیو توکو لپاره کارېږي. په ختلان کې د چکن کمیس د ناوې مهمه جامه ده. اطلس له ورېښمو جوړېږي او ادرس ورېښم او پنبه ګډوي. کورنۍ، د تولید مرکزونه، ښوونځي، کالجونه او جشنونه یې د تولید او د ښځو او نجونو له خوا په جشنونو، کار، ښوونځي او ورځني ژوند کې د کارولو ملاتړ کوي. روزنه عموماً درې تر پنځو میاشتو دوام کوي. فلک د غرنیو تاجک ټولنو سره تړلی موسیقي دود دی. فلک‌خواني نارینه یا ښځې یوازې بې‌ساز، له ساز سره، یا د ډلې او نڅا په ملتیا ویلای شي. موضوعات یې مینه، درد، ټاټوبی، بېلتون او یوځای کېدل دي؛ په جشنونو، ودونو، ماتم، کار، شپونۍ او ټولنیزو غونډو کې ویل کېږي. شش‌مقام ښاري کلاسیک دود دی چې تاجکي تړاو لري، سندرې، سازونه او شعر سره یوځای کوي او له استاد څخه شاګرد ته په شفاهي ډول لېږدېږي. سیمه‌ییز سبکونه یې له خطر سره مخ دي، ځکه خپلواک استادان لږ پاتې دي او بنسټیزه روزنه مخ پر زیاتېدو ده. رباب، چې رباب یا روباب هم بلل کېږي، دودیز تار لرونکی ساز دی چې لرګین کنده‌کاري، منبت‌کاري او تزئین لري. د ورېښمو پالنه د توت کرل، د ورېښمو چینجي روزل، پیله تولیدول، تار جوړول، رنګول او اوبدل رانغاړي؛ تذهیب، زرهلکاري او نقاشي د ښکلا او تزئین د لاسي صنایعو بڼې دي. روزنه او بیې له بازارونو او ادارو سره بدلېږي، او په ټول هېواد کې یو ثابت فیس نشته. سیمه‌ییز توپیرونه مهم پاتې دي. GBAO او پاميري سیمې له فلک، سده، د پامير کور کلتور او سیمه‌ییزو کورنیو مراسمو سره ډېر تړاو لري. ختلان او کولاب له چکن ناوې جامو، فلک او نورو موسیقي دودونو سره تړلي دي. سغد او شمالي سیمې ښاري او شمالي موسیقي او پسرلني ډولونه لري. دوشنبه دولتي کلتوري ادارې، نندارتونونه او جشنونه متمرکزوي. د یونسکو او د کلتور وزارت ملي پېژندنه د وړاندې کولو بڼه معیاري کولای شي، خو سیمه‌ییزې بڼې لا هم اهمیت لري. د خپلواکۍ راهیسې د دولت د بیا راژوندي کولو پروګرامونو، رسمي کورسونو، رسنیو، جشنونو او انلاین ثبتونو د کورنۍ لېږد ملاتړ کړی دی. ښاري کېدل، معیاري کول او د تجربه‌لرونکو استادانو کمېدل د ساتنې خطرونه جوړوي؛ قانون ۲۰۴۸ ځینې دودونه کوچنیو او د لګښت له پلوه سپماکوونکو کورنیو بڼو ته بیولي دي.