Tojikistonda ishsizlik

Aholi mehnati, migratsiyasi va bandligi vazirligi davlat bandlik tizimini nazorat qiladi. Aholi mehnati va bandligi agentligi viloyat, shahar va tumanlardagi idoralari orqali xizmat ko‘rsatadi. Odam odatda doimiy yashash joyiga mas’ul idoraga shaxsan murojaat qiladi. Milliy KOR.TJ vakansiyalar bazasi, vakansiya yarmarkalari, ish beruvchilar bilan bevosita aloqa va e’lonlar ishga qaytishning qo‘shimcha yo‘llaridir. Ro‘yxatdan o‘tish uchun odatda arizachining ishi, ish haqi va boshqa daromad keltiruvchi faoliyati bo‘lmasligi, ishlashga qodir va tayyor bo‘lishi, kamida 15 yoshda bo‘lishi hamda qonuniy pensiya yoshiga yetmagan bo‘lishi talab qilinadi. Nogironlik pensiyasi pensiya yoshi qoidasidan istisno hisoblanadi. Boshqa sabablar qatorida ijara, yer, transport yoki ko‘chmas mulkdan yillik daromad kamida 12 eng kam ish haqiga teng bo‘lishi, noto‘g‘ri ma’lumot berish yoki 10 kun ichida kelmaslik kiradi. Mos ishni ikki marta rad etish ham maqomni tugatishi mumkin; ilk bor ish qidirayotgan yoki kasbi yo‘q odam uchun o‘qitish yoki haq to‘lanadigan ishni ikki marta rad etish ham xuddi shunday oqibatga olib kelishi mumkin. Ish tugashidan oldin pasport, mehnat daftarchasi yoki shunga teng mehnat qaydi, malaka hujjatlari va oxirgi ikki oylik o‘rtacha ish haqi haqidagi ma’lumotnomani yig‘ib qo‘yish foydali. Ishdan bo‘shatish, shtat qisqarishi, qayta tashkil etish yoki tugatish sababli ishini yo‘qotgan odam mehnat qonuniga muvofiq avval nafaqa yoki kafolatlangan o‘rtacha ish haqini olishi mumkin. Ishsizlik nafaqasi shu kafolatlangan ish haqi davri tugaganidan keyingina boshlanadi. Vakolatli organ odamni işsiz deb tan olganidan keyin nafaqa olish эрхийг 11 kundan kechiktirmay belgilaydi. To‘lov talab etilgan qayta ro‘yxatdan o‘tishdan keyin oyiga bir marta amalga oshiriladi. Oldingi uch yilda majburiy badallar to‘langan kamida 18 oylik sug‘urtalangan ish staji bo‘lsa, nafaqa oxirgi olti oylik o‘rtacha ish haqidan hisoblanadi: birinchi oyda 50%, ikkinchisida 40%, uchinchisida 30%. To‘lov eng kam ish haqidan past bo‘lishi mumkin emas. Talablarga javob beradigan ish staji 18 oydan kam bo‘lsa, eng kam ish haqi darajasi beriladi. Odatdagi eng uzoq muddat yiliga uch kalendar oydir. Pensiya olish shartlariga javob berib, pensiya yoshiga bir yildan ko‘p vaqt qolmagan shaxsga 12 oygacha bo‘lgan maxsus muddat qo‘llanishi mumkin. Ilk bor ish qidirayotganlar, bir yildan ortiq ishsiz yurganlar, davlat o‘qitish yoki qayta o‘qitish dasturini tugatganlar va jamoat ishlarida qatnashayotganlar odatda ushbu nafaqani olmaydi. Mahalliy Majlis mahalliy budjetda ortiqcha mablag‘ bo‘lsa, 10 foiz qo‘shishi yoki 15 yoshgacha qaramog‘idagi bola uchun summa ajratishi mumkin. Ishni yo‘qotishga qarshi ixtiyoriy sug‘urta ham alohida himoya sifatida mavjud. Ro‘yxatdan o‘tgan ishsizlar bepul vakansiya ma’lumoti, ish tanlash, ishga joylashishda yordam, huquqiy maslahat va kasbiy konsultatsiya olishi mumkin. Bandlik xizmati bepul kasbiy yo‘naltirish, o‘qitish, qayta o‘qitish yoki malaka oshirishga yo‘llashi mumkin. O‘qish stipendiyasi olti oygacha oyiga bir hisoblash ko‘rsatkichi miqdorida berilishi mumkin. Boshqa yordamga haq to‘lanadigan jamoat ishlari, davlat yo‘llanmasidan keyin ko‘chish xarajatlari kompensatsiyasi, o‘zini o‘zi band qilish yoki kichik biznes bo‘yicha maslahat va moddiy yordam kiradi. Imtiyozli kredit va boshqa moliyaviy yordam qonunan tan olingan o‘zini o‘zi band qilishni qo‘llab-quvvatlashi mumkin. Himoyaga muhtoj guruhlar kvota ishlaridan ham foydalanishi mumkin. Shikoyat yuqori organga yoki sudga berilishi mumkin. Qayta ro‘yxatdan o‘tish, agentlik yoki ish beruvchi bilan uchrashuvlarga borish hamda vaqtinchalik yoki to‘liqsiz ishni bildirish davomiy majburiyatlardir. Ish boshlanganida, yo‘llanma bilan stipendiyali o‘qishga kirilganda, uzrsiz bir oydan ko‘proq kelinmaganda, boshqa tuman yoki shaharga ko‘chilganda, nafaqa muddati tugaganda, yolg‘on ma’lumot berilganda yoki mos ish ikki marta rad etilganda to‘lov to‘xtaydi. Xabar qilinmagan vaqtinchalik yoki to‘liqsiz ish, ro‘yxatdan o‘tish talablarini buzish yoki mast holatda kelish nafaqani uch oygacha to‘xtatib turishi mumkin. Ish beruvchi bilan suhbatga yoki agentlik uchrashuviga uzrsiz bormaslik to‘lovni bir oygacha 25 foizga kamaytirishi mumkin. KOR.TJ qidiruvi va arizalari, vakansiya yarmarkalari, kompaniyalarga bevosita murojaat, matbuot va boshqa e’lonlar, o‘qitish yoki qayta o‘qitish, jamoat ishlari, kvota ishga joylashuvi, imtiyozli kredit yoki o‘zini o‘zi band qilish orqali ishga qaytish mumkin. Chet elda ishlash o‘tish davri yo‘li bo‘lishi mumkin, ammo u ichki ro‘yxatdan o‘tish va nafaqa tizimining o‘rnini bosmaydi. Rasmiy ro‘yxatdagi ishsizlar soni 2025-yil dekabrda 57 800 bo‘ж, bir yilda 12,5 foizga oshgan; ro‘yxatdagi ishsizlik darajasi 2,0 foiz edi. Ayollar 27 800 kishi yoki 48,2 foiz bo‘lgan. 2026-yil martda ro‘yxatdagi ishsizlar soni 53 200, ayollar 26 100 kishi yoki 49,1 foiz, ro‘yxatdagi ishsizlik darajasi esa 1,8 foiz bo‘lgan. 2026-yilning birinchi yarmida 80 627 kishi bandlik xizmatlariga murojaat qilgan, 63 246 nafari ish izlovchi sifatida ro‘yxatga olingan va 37 576 nafari ishsiz maqomini olgan; 40 644 kishi doimiy ishga joylashtirilgan. Bular turli ko‘rsatkichlar bo‘lib, bitta guruhni ifodalagandek qo‘shib hisoblanmasligi kerak. Bu raqamlar ma’muriy ro‘yxatdan olingan. XMT metama’lumotiga ko‘ra, ish izlovchilarning atigi taxminan 13–15 foizi davlat bandlik agentligidan foydalanadi va ro‘yxat muntazam yangilanmaydi. Shu sabab rasmiy ro‘yxatdagi ishsizlik darajasi Tojikistondagi jami ishsizlikka teng emas. 2025-yilda rasmiylar 15 072 vakansiya, haq to‘lanadigan jamoat ishlarida qatnashgan 6 632 ro‘yxatdan o‘tgan ishsiz, 8,8575 million TJS qiymatidagi 2 168 moddiy yordam holati hamda qisqa kurs yoki malaka tasdig‘ida qatnashgan 89 398 kishi haqida xabar bergan. 2026-yilning birinchi yarmidagi natijalarga vakansiyalar orqali 25 534 ishga joylashuv, kvota bo‘yicha 4 825 ishga joylashuv, 5 265 vakansiya yarmarkasi, 3 764 o‘quv kursi bitiruvchisi va imtiyozli kredit bilan qo‘llab-quvvatlangan 1 256 o‘zini o‘zi band qilish holati kiradi. 2025-yil martda ro‘yxatdan o‘tgan ishsizlarning 98,0 foizida kasbiy tayyorgarlik bo‘lmagan yoki uzoq tanaffusdan so‘ng ko‘nikmalari yo‘qolgan, 55,6 foizida esa quyi yoki tugallanmagan o‘rta ta’lim bo‘lgan. Shu bois o‘qitish va qayta malaka berish davlat orqali ishga qaytish yo‘lining muhim qismidir.