Madeni nchini Tanzania

Ukopeshaji rasmi umeenea nchini Tanzania, lakini kanuni na taasisi zinazowajibika hutofautiana kwa eneo. Tanzania Bara, Sheria ya Huduma Ndogo za Fedha ya 2018 na usimamizi wa Benki Kuu ya Tanzania (BoT) hushughulikia shughuli zinazodhibitiwa za huduma ndogo za fedha. Zanzibar ina Sheria yake ya Huduma Ndogo za Fedha ya 2023 na Kanuni za Huduma Ndogo za Fedha za 2025. Watoa huduma wanaodhibitiwa wanajumuisha taasisi zinazopokea amana za Daraja la 1, watoa huduma wasiopokea amana wa Daraja la 2 kama kampuni za mikopo na wakopeshaji wa kidijitali, SACCOS za Daraja la 3, na Vikundi vya Kijamii vya Huduma Ndogo za Fedha vya Daraja la 4. Tanzania Bara, usimamizi wa Daraja la 4 unaweza kuhusisha Tume ya Maendeleo ya Ushirika Tanzania (TCDC) na mamlaka za serikali za mitaa. Zanzibar, BoT au mamlaka iliyokasimiwa hushughulikia majukumu husika ya leseni na usajili. Ukopaji pia hufanyika kupitia familia na marafiki, vikundi vya kujisaidia, vikundi vya kuweka akiba kwa mzunguko au vya jamii, wakopeshaji wasio rasmi na mikopo ya biashara. Mipango hii kwa kiasi kikubwa si rasmi. Masharti, dhamana na utekelezekaji wake hutofautiana, na ulinzi wa mteja wa BoT kwa kawaida hutumika tu ikiwa mtoa huduma yuko kwenye mfumo unaodhibitiwa. Utafiti wa Kitaifa wa Kaya wa 2020/21 uligundua kuwa 11.0% ya kaya zilitumia mkopo katika miezi 12 iliyopita: 3.6% zilitumia mkopo rasmi, 2.3% zilikopa kutoka kwa marafiki au majirani, 2.8% zilitumia vikundi vya kujisaidia na 2.3% zilitumia vyanzo vingine visivyo rasmi. Haya ni maelezo ya kihistoria, si makadirio ya sasa ya kiwango cha matumizi. Utafiti huohuo uliripoti kuwa 92.1% ya kaya hazikuwa na hati ya ardhi au Cheti cha Haki ya Kimila ya Kumiliki Ardhi (CCRO) cha kuweka dhamana. Mkopeshaji anayedhibitiwa kwa kawaida hutathmini mapato, matumizi, mali na mikopo iliyopo, na anaweza kuhitaji ridhaa ya kupata taarifa za mikopo. Mdhamini anaweza kuwa na wajibu wa maandishi wa kulipia deni la mkopaji. Mikopo ya kidijitali inahitaji ukaguzi maalumu: mkopeshaji anapaswa kuwa na leseni ya BoT ya Daraja la 2, kutoa masharti kwa Kiswahili au Kiingereza na kufuata kanuni za majukwaa na ulinzi wa taarifa. Programu ya mikopo isiyoidhinishwa inaweza kuwa kosa, na ulinzi wa mteja unaweza usipatikane. Wakopeshaji wa kidijitali hawapaswi kupata mawasiliano, kumbukumbu za simu, ujumbe, picha, hifadhi ya kifaa au akaunti za kijamii kwa ukaguzi wa kielektroniki wa mteja au kushinikiza malipo yaliyochelewa, wala kufichua taarifa nyeti. Hawaruhusiwi kutoza riba mapema; ulipaji lazima ufanywe kwa shilingi za Tanzania. Mkusanyaji wa madeni wa mtu wa tatu anapaswa kueleza uhusiano wake na mteja na kufuata kanuni husika za ukusanyaji. Mkataba wa mkopo unapaswa kutaja kiasi, riba ya mwaka ya kawaida, riba halisi ya mwaka ikijumuisha ada, ada zote, adhabu, idadi na ratiba ya marejesho, kiasi tofauti cha mtaji, riba na ada, jumla ya malipo na masharti ya ukusanyaji na dhamana. Maandishi yanapaswa kuwa wazi kwa Kiswahili au Kiingereza. Chini ya Marekebisho ya Ulinzi wa Watumiaji wa Huduma za Fedha ya 2025, riba inayopungua kadiri salio linavyopungua hutumika pale kanuni inapohusu mkopo. Mkopaji anaweza kulipa mkopo wote au sehemu yake mapema bila adhabu, na ulipaji kamili wa mapema haupaswi kujumuisha riba ya vipindi vijavyo. Mkopaji hubaki na wajibu wa kurejesha kwa mujibu wa mkataba isipokuwa mkopeshaji akubali kupanga upya. Ugumu wa kifedha hautengenezi haki ya moja kwa moja ya kusimamisha deni au kulipanga upya. Malimbikizo ya malipo yanaweza kuathiri deni lote na rekodi ya mikopo ya mkopaji. Ikiwa awamu haijalipwa kwa siku moja, mkopo wote huhesabiwa kuwa umechelewa kwa madhumuni ya uainishaji. Kategoria ni: ya sasa kwa siku 0 hadi 5; inayotajwa hasa kwa siku 6 hadi 30; isiyoridhisha kwa siku 31 hadi 60; yenye mashaka kwa siku 61 hadi 90; na hasara baada ya zaidi ya siku 90. Mkopo wa kikundi unaweza kukifanya kikundi kuwajibika kwa kiasi chote mwanachama anaposhindwa kulipa na kikundi kikakosa kulipa deni. Mkopeshaji anapaswa kutoa notisi ya maandishi ya ukusanyaji yenye angalau siku 14. Kwa dhamana ya rehani, uuzaji kwa kawaida unahitaji siku 60 baada ya madai yaliyoandikwa, pamoja na notisi inayofaa, tathmini na mnada wa umma au mauzo ya binafsi. Mapato ya mauzo hutumika kulipa mkopo na gharama za ukusanyaji kwanza, kisha salio lolote hurudishwa kwa mkopaji; upungufu unaweza kubaki kuwa deni lake. Ukusanyaji una mipaka. Unyanyasaji, vitisho, vurugu, lugha chafu au ya matusi, madai ya uongo, kuaibisha kwa kuwasiliana na watu wengine, ada zisizofichuliwa na ufikiaji haramu wa kifaa au mawasiliano vimepigwa marufuku. Mkusanyaji wa madeni mwenye leseni lazima afuate kanuni husika. Mkopaji anapaswa kuhifadhi mkataba, risiti, taarifa za akaunti, ujumbe, notisi na namba za kumbukumbu za malalamiko. Hatua ya kwanza ya malalamiko ni utaratibu wa ndani wa mtoa huduma. Anapaswa kutoa angalau njia tatu, kupokea malalamiko kwa Kiswahili na Kiingereza, kutotoza ada ya huduma au adhabu ya malalamiko na kutoa njia ya simu isiyotozwa. Mtoa huduma anapaswa kutoa namba ya kipekee ya kumbukumbu, kuthibitisha kupokea malalamiko na kuyapitia bila upendeleo. Anapaswa kujibu ndani ya siku 10. Ikiwa jibu la mwisho haliridhishi au muda husika unaisha, mkopaji anaweza kupeleka suala Kitengo cha Ulinzi wa Watumiaji wa Huduma za Fedha cha BoT. Uamuzi wa BoT unaweza kuchukua hadi siku 60; ombi la mapitio kwa kawaida huwasilishwa ndani ya siku 7, na uamuzi wa BoT kuhusu mapitio unaweza kuchukua hadi siku 21. Malalamiko hupelekwa baada ya mchakato wa ndani kufikia uamuzi wa mwisho au muda wake kuisha. Malalamiko ya taarifa za mikopo yana muda tofauti: mtoa huduma anapaswa kuripoti data ndani ya siku 5 za kazi, kuweka alama ya mgogoro ndani ya siku 2 za kazi na kuchunguza au kurekebisha ndani ya siku 15 za kazi. Ripoti ya mikopo inapatikana bure mara moja kila miezi 12. Taarifa za mikopo zinaweza kubaki kwa miaka sita baada ya ulipaji wa mwisho, kufilisika au kufutwa kwa deni. Tanzania Bara ina mfumo wa ufilisi wa mtu binafsi na kampuni chini ya Sheria ya Kufilisika, Sura ya 25, na Sheria ya Makampuni, Sura ya 212. Mdaiwa au mdai anaweza kuwasilisha ombi na Taarifa ya Hali ya Fedha, ikifuatiwa na Amri ya Kupokea na usimamizi wa mali na Mpokeaji Rasmi au mdhamini mwingine aliyeidhinishwa chini ya mamlaka ya Mahakama Kuu. Mchakato unaweza kuleta ufilisi wa mali; hauleti kufutwa moja kwa moja kwa madeni yote kwa ujumla. RITA inahusishwa na majukumu ya ufilisi na udhamini. Mfumo wa jumla unaolingana wa kufilisika kwa mtu binafsi Zanzibar haukutambuliwa, kwa hiyo taratibu za Bara hazipaswi kuwasilishwa kama suluhisho la Zanzibar. Mahakama pia hushughulikia madai, utekelezaji, madai madogo na usuluhishi, kwa kuzingatia utaratibu husika. Deni la umma ni kiwango tofauti cha mada pana hiyo hiyo. Kitengo cha Usimamizi wa Madeni cha Wizara ya Fedha hushughulikia madeni ya ndani, ya nje na ya serikali iliyodhaminiwa, uchambuzi wa uendelevu wa deni, Mkakati wa Usimamizi wa Madeni wa Muda wa Kati, Mpango wa Mwaka wa Kukopa, huduma ya madeni na uwezekano wa kubadili ratiba ya ulipaji. Hati fungani za Hazina zenye muda wa siku 35, 91, 182 na 364, na hati fungani za serikali zenye muda wa miaka 2, 5, 7, 10, 15 na 20, ni vyombo vya serikali vya kukopa vinapozungumziwa kama deni la umma. Ununuzi au kufaa kwake kwa mtu binafsi ni suala tofauti la uwekezaji. Kwa mkopaji binafsi, ukaguzi wa haraka unahusu hadhi ya kisheria ya mtoa huduma, gharama na masharti ya ulipaji yaliyoandikwa, dhamana au wajibu wa mdhamini, matokeo ya rekodi ya mikopo na njia zinazopatikana za malalamiko au ufilisi.