Uchaguzi nchini Tanzania

Mchakato wa uchaguzi wa kitaifa huitwa Uchaguzi, na uchaguzi mkuu huitwa Uchaguzi Mkuu. Tume Huru ya Taifa ya Uchaguzi, INEC, husimamia uchaguzi wa Rais na Bunge la Muungano, Daftari la Wapiga Kura, mipaka ya majimbo, uchaguzi wa madiwani Tanzania Bara, elimu ya wapiga kura na uidhinishaji wa waangalizi. Tume ya Uchaguzi Zanzibar, ZEC, husimamia uchaguzi wa Rais wa Zanzibar, Baraza la Wawakilishi, madiwani na Daftari la Wapiga Kura la Zanzibar. Utawala huu wa pande mbili ni muhimu kwa sababu Zanzibar ina serikali kuu na bunge lake ndani ya muundo wa Muungano. Uchaguzi mkuu hufanyika kila baada ya miaka mitano. Uchaguzi wa 2025 ulikuwa na viti 272 vya majimbo vya ubunge, vikiwemo 222 Tanzania Bara na 50 Zanzibar, na kata 3,960. Daftari lilikuwa na wapiga kura 37,655,559 na nchi ilitumia vituo vya kupigia kura 99,911. Daftari la Zanzibar lilikuwa na wapiga kura 725,876 waliosajiliwa na ZEC na wapiga kura 278,751 waliosajiliwa na INEC pekee. Takwimu hizi zinaeleza uchaguzi wa 2025 na zinaweza kubadilika katika chaguzi zijazo. Mpiga kura lazima awe raia wa Tanzania mwenye umri wa angalau miaka 18, awe amesajiliwa katika Daftari la Kudumu la Wapiga Kura na awe amepangiwa jimbo, kata na kituo husika cha kupigia kura. Mpiga kura huonyesha kadi ya mpiga kura; kitambulisho cha NIDA pekee hakichukui nafasi yake. Daftari husasishwa mara mbili kati ya chaguzi kuu ili kuongeza waliofikia umri wa kupiga kura, kurekodi waliohama, kusahihisha taarifa na kuwaondoa waliokufa. Ada za usajili na kupiga kura hazikuthibitishwa katika nyaraka rasmi zilizokaguliwa. Rais na Makamu wa Rais huchaguliwa kama tiketi moja. Mgombea urais lazima awe raia wa Tanzania kwa kuzaliwa, awe na angalau miaka 40, mwanachama na mteule wa chama, na atimize masharti ya kustahili ubunge. Wagombea ubunge na udiwani lazima wawe raia wa Tanzania, wawe na angalau miaka 21, waweze kusoma na kuandika Kiswahili au Kiingereza, wateuliwe na chama cha siasa na watimize masharti ya kisheria ya uteuzi, uungwaji mkono na amana. Kwa uchaguzi wa 2025, amana zilikuwa TZS 1,000,000 kwa mgombea urais, TZS 50,000 kwa mgombea ubunge na TZS 5,000 kwa mgombea udiwani. Wagombea urais pia hawakupaswa kuwa na hatia ya kukwepa kodi katika miaka mitano iliyotangulia. Tanzania hutumia hasa mfumo wa mshindi anayepata kura nyingi zaidi: mgombea mwenye kura nyingi halali zaidi ndiye hushinda. Hii inatumika kwa tiketi ya Rais na Makamu wa Rais, wabunge wa majimbo na madiwani wa Tanzania Bara. Viti maalumu vya wanawake hugawiwa kwa uwiano baada ya matokeo ya urais na ubunge, na kwa kawaida chama kinahitaji angalau 5% ya kura halali za ubunge ili kupata viti hivyo. Upigaji kura hutumia karatasi za kura. Katika kituo cha kawaida, mpiga kura huonyesha kadi, kuthibitisha taarifa yake kwenye daftari, kufuata maelekezo ya Msimamizi wa Kituo, kuweka alama kwenye karatasi na kuondoka baada ya kupiga kura. Vituo vya kawaida kwa ujumla hufunguliwa kuanzia saa 07:00 hadi 16:00; vituo vya magereza na mafunzo kwa kawaida hufunguliwa kuanzia saa 08:00 hadi 15:00. Msaada unaoruhusiwa hutolewa pale mahitaji ya upatikanaji yanapohitaji. Wagombea, mawakala wa vyama, waangalizi walioidhinishwa, maafisa wa uchaguzi na maafisa wa usalama walioidhinishwa wanaweza kuruhusiwa kuingia chini ya kanuni zinazotumika. Mchakato wa 2025 ulitumia kuhesabu kwa mkono na haukuripoti mfumo wa kielektroniki wa kupiga kura, kuhesabu au kutangaza matokeo. Baada ya upigaji kura kufungwa, kituo huwa mahali pa kuhesabia au kura huhamishiwa kituo cha pamoja cha karibu. Kura hubaki zimetenganishwa kwa kila kituo cha kupigia kura. Mawakala na wagombea wanaweza kupinga usahihi wa hesabu na kuomba kuhesabu upya. Fomu za kituo hutolewa au kubandikwa na kuwasilishwa kwa INEC, ambayo hujumlisha matokeo ya majimbo na kuthibitisha matokeo ya urais kupitia fomu ya mwisho. Sare inaweza kusababisha uchaguzi kurudiwa ndani ya siku zisizozidi 30. Rais huingia madarakani kabla au ifikapo siku ya saba tangu kutangazwa. Waziri Mkuu hachaguliwi kando: Rais humteua mbunge wa jimbo kutoka chama kilicho wengi, au mbunge mwenye uungwaji mkono wa wengi, ndani ya siku zisizozidi 14, kisha Bunge la Taifa huthibitisha uteuzi kwa kura nyingi. Pingamizi za uteuzi lazima ziwasilishwe kwa maandishi ndani ya muda wa kisheria unaotumika. Rufaa dhidi ya maamuzi ya uteuzi wa wabunge au madiwani hupelekwa INEC ndani ya saa 24. Malalamiko ya utaratibu siku ya kupiga kura huwasilishwa kwa maandishi kwa Msimamizi wa Kituo kupitia wakala wa kituo, huku malalamiko ya maadili kwa kawaida yakiwa na muda wa saa 72. Madai ya uchaguzi na mashauri ya mahakama hutegemea nafasi na sheria inayotawala. Chini ya Ibara ya 41(7), matokeo ya urais yaliyotangazwa na INEC hayawezi kuchunguzwa mahakamani. Vyama na wagombea pia hufuata Kanuni ya Maadili ya Uchaguzi, ikiwemo ratiba za kampeni zilizoratibiwa, makatazo ya silaha, matamshi ya chuki na uchochezi, na wajibu wa kuheshimu uadilifu wa uchaguzi.