Serikali nchini Tanzania

Serikali ya Muungano hushughulikia mambo yaliyoorodheshwa kuwa Mambo ya Muungano, yakiwemo Katiba, mambo ya nje, ulinzi na usalama, polisi, mamlaka za dharura, uraia, uhamiaji, mikopo ya nje na biashara, forodha na kodi ya mapato, fedha na benki, bandari, mawasiliano ya simu, elimu ya juu, mafuta na gesi, usafiri wa anga wa kiraia, takwimu na Mahakama ya Rufani. Zanzibar husimamia mambo yasiyo ya Muungano kupitia Serikali ya Mapinduzi ya Zanzibar, Rais wa Zanzibar, Baraza la Mapinduzi na Baraza la Wawakilishi. Kwa hiyo, mifumo miwili ya kikatiba haiwezi kuchukuliwa kuwa muundo mmoja wa utawala unaofanana kila mahali. Rais wa Jamhuri ya Muungano ndiye mkuu wa nchi, mkuu wa serikali na Amiri Jeshi Mkuu. Makamu wa Rais husaidia utendaji wa Muungano, huku Waziri Mkuu akiratibu kazi za serikali. Baraza la Mawaziri na wizara hutekeleza sera za kitaifa. Bunge linajumuisha Rais na Bunge la Taifa. Hutunga sheria, huidhinisha bajeti ya mwaka na mipango ya maendeleo, huchunguza kazi za serikali na kupitia mikataba kupitia kamati kama Kamati ya Hesabu za Serikali na Kamati ya Hesabu za Mamlaka za Serikali za Mitaa. Baraza la Wawakilishi la Zanzibar hutunga sheria, huidhinisha bajeti na kusimamia mambo yasiyo ya Muungano Zanzibar. Mahakama za Tanzania zinajumuisha Mahakama ya Rufani ya Jamhuri ya Muungano, Mahakama Kuu ya Tanzania, Mahakama Kuu ya Zanzibar, Mahakama za Hakimu Mkazi, Mahakama za Wilaya, Mahakama za Mwanzo, Mabaraza ya Kata na vyombo vingine vya nusu mahakama. Mahakama sahihi na njia ya rufaa hutegemea suala, eneo na mamlaka ya kusikiliza. Mahakama ya Rufani husikiliza rufaa kutoka mahakama kuu za Bara na Zanzibar katika mambo yaliyo ndani ya mamlaka yake. Tanzania Bara, utawala wa maeneo hupitia mikoa, wilaya, halmashauri za mijini au vijijini, kata na vijiji au mitaa. Tanzania Bara kwa sasa ina mikoa 26 na mamlaka 126 za serikali za mitaa. Halmashauri za mijini zinajumuisha halmashauri za jiji, manispaa na mji. Halmashauri hupanga huduma za mitaa, kusimamia fedha za mitaa na kusaidia utoaji wa huduma. Mkuu wa Mkoa na Sekretarieti ya Mkoa huratibu serikali ya mkoa, huku Mkurugenzi wa Halmashauri akiongoza utawala wa kitaalamu wa halmashauri. Zanzibar ina miundo yake ya mikoa, wilaya, manispaa, miji na halmashauri za wilaya pamoja na miundo ya Shehia; majina na majukumu yake hayapaswi kudhaniwa kuwa sawa na ya Tanzania Bara. Ofisi inayohusika na huduma ya umma hutegemea mada, kama ni Jambo la Muungano, kama linahusu Tanzania Bara au Zanzibar, makazi na hadhi ya mwombaji, na sekta inayohusika. Njia sahihi inaweza kuelekea wizara au wakala, Sekretarieti ya Mkoa, halmashauri ya eneo, mamlaka ya Zanzibar au tovuti ya huduma za serikali mtandaoni. Ada, leseni, kodi na tarehe za mwisho hutokana na sheria, jedwali la ada na mamlaka inayohusika. Tanzania haina jedwali moja la ada au muda mmoja wa huduma unaotumika kwa kila utaratibu wa serikali. Mwaka wa fedha huanza tarehe 1 Julai na kuisha tarehe 30 Juni. Katika bajeti ya 2026/27, matumizi yaliyopangwa ni takriban TZS trilioni 62.334, mapato ya ndani yanayotarajiwa ni takriban TZS trilioni 46.79, mapato ya kodi yanayotarajiwa ni takriban TZS trilioni 36.99 na nakisi inayokadiriwa ni takriban TZS trilioni 7.71. Mapato ya serikali za mitaa ni takriban TZS trilioni 1.977. Wizara ya Fedha husimamia fedha za umma za kitaifa kupitia Mfuko Mkuu wa Serikali na matumizi yaliyoidhinishwa na Bunge. Mamlaka ya Mapato Tanzania husimamia kodi na forodha, huku mamlaka za mitaa zikikusanya mapato yao na kupokea mgao. Ununuzi wa umma unasimamiwa na Sheria ya Ununuzi wa Umma ya 2023. Mamlaka ya Udhibiti wa Ununuzi wa Umma, inayojulikana kama PPRA, husimamia uhalali, ushindani, uwazi na thamani ya fedha, na NeST huunga mkono mchakato wa ununuzi wa kielektroniki. Mdhibiti na Mkaguzi Mkuu wa Hesabu za Serikali, kupitia Ofisi ya Taifa ya Ukaguzi Tanzania, hukagua wizara, idara, wakala, mamlaka za umma, mamlaka za mitaa, Mahakama, Bunge na miradi inayofadhiliwa na wafadhili. Ripoti za ukaguzi huwasilishwa Bungeni. PCCB, inayojulikana pia kama TAKUKURU, hushughulikia kuzuia na kutekeleza sheria za rushwa. Sekretarieti ya Maadili hushughulikia matamko ya mali, maslahi na madeni pamoja na malalamiko yanayohusiana na maadili. CHRAGG hushughulikia haki za binadamu, utawala bora na matumizi mabaya ya madaraka, huku Zanzibar ikiwa na Tume yake ya Maadili ya Viongozi wa Umma. Taarifa za umma na mawasiliano hupitia Tovuti ya Serikali, Bunge, Ikulu, wizara na tovuti za wakala. Mamlaka ya Mawasiliano Tanzania (TCRA) hudhibiti mawasiliano ya kielektroniki na posta na utangazaji, ikijumuisha leseni, tozo, masafa, viwango na malalamiko ya watumiaji. Leseni za vyombo vya habari mtandaoni na kanuni za maudhui zinaweza kubadilika na zinapaswa kukaguliwa dhidi ya masharti ya sasa ya mamlaka husika. Ulinzi, usalama wa taifa na polisi ni majukumu ya Muungano. Wizara ya Ulinzi na Jeshi la Ulinzi la Wananchi wa Tanzania hulinda Katiba, mamlaka ya nchi na mipaka na huenda zikasaidia mamlaka za kiraia wakati wa majanga. Wizara ya Mambo ya Ndani husimamia Jeshi la Polisi Tanzania, magereza, zimamoto na uokoaji, uhamiaji, wakimbizi, kazi za utambulisho kupitia NIDA na jumuiya zilizosajiliwa. Jeshi la Polisi hudumisha utulivu wa umma na kuchunguza uhalifu. Uhamiaji hushughulikia kuingia, kutoka, makazi, uraia na mipaka. Namba za dharura ni 112 kwa polisi, 113 kwa PCCB na 114 kwa zimamoto na uokoaji. Haki za kikatiba zinajumuisha usawa, kupata taratibu za kisheria, haki ya kuwasilisha ombi au malalamiko na kupata taarifa za umma chini ya sheria husika. Wajibu unajumuisha kutii sheria, kulipa kodi na ada halali, kusajili utambulisho au hadhi panapohitajika na kushirikiana na taratibu halali za utawala. Haki hizi hazitoi dhamana ya jumla ya uamuzi au huduma ya haraka. Mtu anapaswa kutambua mamlaka inayohusika, mfumo wa eneo husika na nyaraka zinazohitajika kabla ya kuwasilisha ombi.