Bima nchini Tanzania

Bima kwa kawaida huitwa bima nchini Tanzania. Inaweza kutoa ulinzi dhidi ya kifo, ugonjwa, ulemavu, ajali, majeraha ya kazini, uharibifu wa gari, moto, wizi, upotevu wa mali, hatari za usafirishaji, kukatizwa kwa biashara, dhima na upotevu wa mapato. Sera binafsi huweka hatari iliyokatiwa bima, mambo yasiyolipiwa, kiasi cha bima, ada, muda, masharti ya kuhuisha, utaratibu wa madai na masharti ya malipo. Mipango ya kisheria hutumia michango ya lazima na mafao yaliyobainishwa badala ya sera binafsi inayojadiliwa na mtu mmoja mmoja. Mamlaka ya Udhibiti wa Bima Tanzania (TIRA) hudhibiti soko chini ya Sheria ya Bima, Sura ya 394, Toleo Lililorekebishwa la 2023. Husajili na kusimamia kampuni za bima, madalali, mawakala, watoa huduma za Takaful, watoa bima upya, wakadiriaji wa hasara, watoa huduma za afya na watengenezaji wa magari Tanzania Bara na Zanzibar. Takaful ni bima inayopangwa kwa mujibu wa misingi ya Kiislamu. Bima ndogondogo hutoa ulinzi rahisi na wa thamani ndogo kwa hatari maalumu na zinaweza kutolewa na watoa huduma walioidhinishwa. Sajili ya Taasisi Zilizopewa Leseni ya TIRA ndiyo mahali pa kukagua kabla ya kununua bima au kutumia mpatanishi. Viashiria vilivyounganishwa vya TIRA vya mwaka 2024 vilirekodi jumla ya ada ghafi za bima zilizoandikwa za TZS trilioni 1.52. Bima za jumla zilichangia TZS bilioni 957.2, bima ya maisha TZS bilioni 309 na bima ya afya TZS bilioni 187.5. Ada za Takaful zilikuwa TZS bilioni 4.6. Kampuni za bima zilipokea madai ya TZS bilioni 727.6 na kulipa TZS bilioni 545.4, sawa na 74.9% ya madai yaliyopokelewa kwa kipimo hicho. Upenyezaji wa bima sokoni ulikuwa 2.08% na wiani wa bima ulikuwa TZS 22,878. Makadirio ya wigo wa bima hutofautiana kulingana na ufafanuzi: kipimo cha AIMP cha TIRA kiliripoti watu milioni 25.9, au 39.2%, huku NIIS ikiripoti milioni 27.7, au 43.1%. Bidhaa binafsi zinajumuisha bima ya maisha, afya, ajali, mazishi, magari, mali, moto na majanga ya asili, wizi na uharibifu wa mali, bidhaa zinazosafirishwa, baharini, anga, dhima, mikopo, kilimo, Takaful na bima ndogondogo. Bima ya afya bado imejikita: kampuni sita kati ya 40 zenye leseni zilikuwa na bidhaa za afya katika utafiti wa 2024. Kilimo kilichangia chini ya 1% ya soko, kwa hiyo kaya za vijijini na biashara za kilimo zinaweza kupata bidhaa chache zinazofaa. Wafanyakazi wasio rasmi, kaya za vijijini, wanawake, vijana na watu wenye ulemavu wametambuliwa kama makundi yasiyofikiwa vya kutosha. Bima ya hifadhi ya jamii hutofautiana kati ya Tanzania Bara na Zanzibar. Tanzania Bara, Mfuko wa Taifa wa Hifadhi ya Jamii (NSSF) unahudumia wafanyakazi wa sekta binafsi, mashirika yasiyo ya kiserikali na ya kidini, wafanyakazi wa kimataifa, wageni na wachangiaji waliojiajiri. Mafao yaliyoorodheshwa ni ya kustaafu, ulemavu, wategemezi, mazishi, uzazi, ukosefu wa ajira na afya. Mchango wa kawaida wa NSSF ni 20% ya mshahara wa mwezi, ambao mara nyingi hugawanywa 10% kwa mwajiri na 10% kwa mfanyakazi au 15% na 5%; sehemu ya mfanyakazi haizidi 10%. Kwa kawaida mwajiri huwasilisha mchango ndani ya mwezi mmoja baada ya mwezi wa mshahara, na malipo ya kuchelewa hutozwa adhabu ya 5% kwa kila mwezi au sehemu ya mwezi. Mfuko wa Hifadhi ya Jamii kwa Watumishi wa Umma (PSSSF) huhudumia watumishi wa umma Tanzania Bara. Umri wake wa kustaafu uliotajwa ni miaka 60, huku kustaafu kwa hiari kukiwezekana kuanzia miaka 55; mafao yake ni pamoja na ya kustaafu, ugonjwa, uzazi, ukosefu wa ajira, wategemezi na ulemavu. Mfuko wa Fidia kwa Wafanyakazi (WCF) hushughulikia majeraha ya kazini na magonjwa yatokanayo na kazi kwa wafanyakazi wa sekta ya umma na binafsi. Waajiri huchangia 0.5% ya mapato ghafi, kwa kawaida ndani ya mwezi huu au unaofuata. Msaada wa WCF unaweza kujumuisha matibabu, ukarabati na fidia ya jeraha, ugonjwa au kifo; matibabu yanaweza kudumu hadi miezi 24. Madai ya kazini hutumia fomu kama WCC-1, WCN-1 na WCP na huhitaji ushahidi wa mwajiri na matibabu. Zanzibar hutumia Mfuko wa Hifadhi ya Jamii Zanzibar (ZSSF), ulioanzishwa chini ya Sheria ya Mfuko wa Hifadhi ya Jamii Zanzibar Na. 2 ya 2005. Waajiri huchangia 13% na wafanyakazi 7%, jumla ikiwa 20%. Kwa kawaida usajili wa mwajiri na mfanyakazi unapaswa kufanyika ndani ya siku 14, na michango inalipwa kufikia siku ya 15 baada ya mwisho wa mwezi husika. Mafao ya ZSSF ni pamoja na uzee, ulemavu, wategemezi, uzazi, kupoteza kazi na jeraha la kazini. Mfuko wa Huduma za Afya Zanzibar (ZHSF) ni mfumo tofauti wa bima ya afya unaotumia usajili wa mtandaoni, vituo vilivyoidhinishwa na nambari ya simu 115. Taasisi za Tanzania Bara na za Zanzibar hazipaswi kuchukuliwa kuwa zinabadilishana nafasi. Tanzania Bara, Sheria ya Bima ya Afya kwa Wote, Sura ya 161, na kanuni za 2024 huweka mfumo unaolenga kupanua bima ya afya kwa raia wote. Utekelezaji una hatua, na Mfuko wa Taifa wa Bima ya Afya (NHIF) una nafasi kuu. Upatikanaji unaweza kuwa kupitia mipango ya mtu binafsi, kikundi, wanafunzi, ushirika au Dunduliza, pamoja na mawakala na usajili wa kidijitali. Utafiti haujabainisha kiasi kimoja cha mchango wa kitaifa kinachoaminika kwa kila mwombaji, kwa hiyo ada au mchango lazima ukaguliwe kwa mpango na kundi la ustahiki lililochaguliwa. Bima ya afya inahusu uanachama wa mpango, ada, madai na upatikanaji wa watoa huduma walioidhinishwa; matibabu yenyewe ni mada ya afya. Mkazi au kampuni mkazi kwa kawaida hupata bima kupitia kampuni ya bima ya Tanzania. Kampuni ya bima ya ng’ambo inaweza kutumiwa tu kupitia kampuni mkazi na kwa idhini ya maandishi ya awali ya Kamishna pale bima hiyo haipatikani nchini. Kwa kawaida mzigo unaoagizwa kutoka nje huhitaji kampuni ya bima ya Tanzania, na ada pamoja na malipo hushughulikiwa kwa shilingi za Tanzania. Sera za magari zinaweza kuthibitishwa kupitia TIRAMIS, mfumo wa taarifa za bima na usimamizi wa bima Tanzania. Usichukulie njia ya malipo ya benki au jina la biashara kuwa uthibitisho wa leseni ya bima. Ada za bima binafsi hutegemea bidhaa, kiasi kilichokatiwa bima, daraja la hatari, mafao, mambo yasiyolipiwa na mazingira ya mwombaji. Hakuna ada moja ya kitaifa ya bima binafsi. Muda wa sera na kuhuisha hufuata mkataba. Bima za jumla kwa kawaida hukoma baada ya kipindi cha ziada cha siku 15 ikiwa mwenye bima hakuagiza kuhuisha kwa wakati. Sera za maisha zinaweza kudumisha ulinzi usiopotea au wa kulipiwa kulingana na masharti ya kisheria na ya mkataba. Sheria ya Bima hutaka bima iwepo kabla ya kuagiza bidhaa kutoka nje na kwa kuendesha soko la umma lililowekwa au jengo la biashara; pia huweka masharti yanayohusu meli za baharini, vivuko na pantoni. Bima ya magari inahitajika kisheria na inaweza kukaguliwa na TIRA au polisi. Bima kamili ya magari, mali, moto, wizi na kukatizwa kwa biashara inaweza kuwa ya hiari, kuhitajika kwa mkataba na mkopeshaji au kuhitajika kwa sababu ya hatari husika. Mwenye bima anapaswa kusoma na kusaini sera, kuhifadhi nakala, kulipa ada kwa wakati, kutoa taarifa za kweli kwenye maombi, kuripoti hasara kwa maandishi mapema, kutoa uthibitisho wa hasara na kushirikiana na kampuni ya bima. Pia anapaswa kuepuka kuongeza hatari kimakusudi na kumjulisha kampuni kuhusu mabadiliko muhimu ya mali, makazi, wanufaika au taarifa nyingine za bima. Anapolinganisha sera mpya, akague mambo yasiyolipiwa, vipindi vya kusubiri, wanufaika, historia ya madai na tarehe za kuhuisha ili mabadiliko ya kampuni yasilete kipindi bila bima. Kwa madai, kampuni ya bima inapaswa kulipa ndani ya siku 45 baada ya kupokea hati ya kuachilia madai iliyosainiwa. Kamishna anaweza kuruhusu kipindi kimoja zaidi cha hadi siku 45. Kuchelewesha bila sababu baada ya nyongeza hiyo kunaweza kuunga mkono dai la kutenda kwa nia mbaya. Madai ya NSSF, PSSSF, WCF na ZSSF hufuata taratibu zao za mfuko, mwajiri na nyaraka za matibabu, huku madai ya afya yakifuata mchakato wa mpango na mtoa huduma aliyechaguliwa. Mtumiaji anapaswa kwanza kujaribu kutatua mzozo na kampuni ya bima, dalali, wakala au msajili mwingine na kuhifadhi ushahidi wa jaribio hilo. Malalamiko kwa Huduma ya Ombudsman ya TIRA kwa kawaida huhusu mzozo kati ya mtumiaji na msajili na yanapaswa kuwasilishwa ndani ya miezi 12 iliyotangulia. Tuzo ya Ombudsman kwa hasara ya moja kwa moja ina kikomo cha TZS milioni 15, huku malalamiko ya afya yakiwa na mamlaka mapana zaidi. Baadhi ya madai ya reli, ndege, meli, dhima ya anga, dhima ya meli, dhamana na madai ya kisheria mengine hayatakiwi. Baraza la Rufaa ya Bima linapatikana baada ya mchakato husika wa malalamiko.