Türkmenistonda banklar

Turkmaniston Markaziy banki bank tizimining birinchi pog‘onasini tashkil etadi. U litsenziyalash, ro‘yxatdan o‘tkazish, bank tartibga solishi va nazoratini, jumladan prudensial talablar, tekshiruvlar va sanksiyalarni amalga oshiradi. Ikkinchi pog‘onaga litsenziyalangan kredit tashkilotlari, jumladan banklar, nobank kredit tashkilotlari va ro‘yxatdan o‘tgan xorijiy bank filiallari kiradi. Markaziy bankning yaqindagi byulletenida 10 ta ro‘yxatdan o‘tgan bank, jumladan Rysgal va Bank Saderat Iran filiali qayd etilgan; ro‘yxat va faoliyat maqomi o‘zgarishi mumkinligi sababli joriy reyestrni Markaziy bankdan tekshiring. Mahalliy banklarga Döwlet ösüş banky, Daýhanbank, Türkmenistan, Türkmenbaşy, Halkbank, Senagat va Türkmen-Türk AJB misol bo‘ladi. Banklar Turkman manati (TMT) va xorijiy valyutada hisobvaraqlar, talab qilib olinguncha va muddatli omonatlar, kreditlar, naqd pul xizmatlari, pul o‘tkazmalari, valyuta ayirboshlash, kafolatlar, lizing, faktoring, seyf xizmati hamda ayrim ishonchli boshqaruv, maslahat va axborot xizmatlarini taklif qiladi. Jismoniy shaxslar odatda bankni tanlashi va fuqaro, chet el fuqarosi yoki fuqaroligi bo‘lmagan shaxs sifatida hisobvaraqqa ega bo‘lishi mumkin. Kompaniya va yakka tadbirkor bir nechta bankdan foydalanishi mumkin, biroq qonun har bir hisob-kitob hisobvarag‘i va joriy valyuta hisobvarag‘ini bitta bank bilan cheklashi mumkin. Jismoniy shaxs hisobvarag‘i uchun odatda shaxsni tasdiqlovchi karta yoki pasport kerak. Kompaniya hisobvarag‘i uchun ro‘yxat va ustav hujjatlari, soliq, ro‘yxat va sug‘urta yozuvlari hamda imzo yoki muhr kartalari talab qilinadi. Halkbank to‘liq hujjatlar taqdim etilsa, hisobvaraqni bir bank kuni ichida ochish yoki yopishni bildiradi. To‘lov usullariga naqd pul, bank o‘tkazmalari, kartadan kartaga o‘tkazmalar, savdo nuqtasi terminallari, bankomatlar, elektron savdo, QR, NFC va kontaktsiz to‘lovlar kiradi. Mahalliy karta brendlariga Altyn Asyr, Millikart, Maşgala va Goýum bank kartasy kiradi; banklar debet, omonat, ish haqi, kredit, oilaviy, tadbirkorlik va raqamli kartalarni ham chiqaradi. Ayrim banklar onlayn xarid, xizmat, chipta va mehmonxonalar uchun Visa Virtual kartalari bilan birga Visa va Mastercard chiqaradi. Kredit tashkilotlari orqali Western Union o‘tkazmalari mavjudligi xabar qilingan, biroq provayderlar ro‘yxati va amaliy imkoniyat bankka bog‘liq. Xalqaro kartalar va xorijiy to‘lovlarga valyuta nazorati, qabul qilinish cheklovlari, sanksiyalar va bankka xos xizmat cheklovlari ham ta’sir qilishi mumkin. Internet va mobil bank xizmatlari butun mamlakatda bir xil emas. Bankka qarab balans va operatsiyalar tarixi, elektron ko‘chirmalar, to‘lov topshiriqlari, kartadan kartaga o‘tkazmalar, onlayn karta arizalari, hisob-kitoblar, kredit va omonat xizmatlari mavjud bo‘lishi mumkin. Nomi keltirilgan xizmatlarga Daýhanbank Menzilara, Halkbank Sanly Töleg, Elektron Söwda, Halkbank Terminal, Galtaşyksyz Töleg, Menzilara Bank, Sanly Kart, Sanly Töleg va Sanly Karz kiradi. Aniq funksiyalar, ro‘yxatdan o‘tish tartibi va mavjudligini tanlangan bankdan tasdiqlang. Omonat mahsulotlari talab qilib olinguncha, muddatli, pensiya yoki maqsadli bo‘lishi mumkin. Bank minimal qoldiq, to‘ldirish huquqi, yechib olish cheklovi va turli stavkalarni belgilashi mumkin. E’lon qilingan misollarda Halkbankning minimal 2 TMT va 5 foiz stavkali talab qilib olinguncha omonati; bir yillik, 5 foizli, kamida 2,000 TMT talab qiladigan va qisman yechishga ruxsat bermaydigan Halkbank MÖHLETLI goýum bank karty; TNBK mahsulotlarida esa mahsulotga qarab 100 dan 50,000 TMTgacha minimal miqdorlar bor. Bular umummilliy shartlar emas. Shartnomada foiz, haq, xizmat xarajatlari, muddat, muddatidan oldin yopish qoidalari va javobgarlik ko‘rsatilishi kerak. Türkmenistonda Markaziy bank fondi yuritadigan majburiy omonatlarni kafolatlash tizimi mavjud. U ishtirokchi bankdagi qamrab olingan omonatning 100 foizini, omonatchi shu bankda nechta hisobvaraq ochganidan qat’i nazar, kafolatlaydi. Xorijiy valyutadagi omonatlar Markaziy bank kursida TMTda to‘lanadi. Hisoblangan foizlar, taqdim etuvchiga omonatlar, kredit kartalari, qimmatli qog‘ozlar, ishonchli boshqaruv, xorijiy bank filiallari, tadbirkor hisobvaraqlari va garov hisobvaraqlari ko‘rsatilgan qoidalarga ko‘ra istisno qilinadi. Bank tugatilganda Markaziy bank tegishli shartlar bajarilgach 14 ish kunigacha muddatda ma’lumot berishi, to‘liq hujjatlar topshirilgach besh ish kunigacha muddatda to‘lov qilishi kerak. Zaxira yetishmasa, to‘lov 45 kalendar kungacha kechikishi mumkin. Banklar o‘z tariflarini belgilaydi. TNBKning e’lon qilingan bir misolida rezident hisob-kitob hisobvarag‘i 20 TMT, omonat hisobvarag‘i 10 TMT, pensiya omonati 1 TMT, norezident hisob-kitob hisobvarag‘i 50 TMT turadi; tarifdagi banklararo o‘tkazmalar 2 dan 200 TMTgacha. Bular bitta bank tarifi, umummilliy jadval emas. Chakana naqd operatsiyalar va xizmatlar qonuniy istisnolardan tashqari odatda TMTda amalga oshiriladi. Rezidentlar va norezidentlar Markaziy bank qoidalariga muvofiq vakolatli kredit tashkilotlarida valyuta hisobvaraqlariga ega bo‘lishi mumkin; ayrim operatsiyalarda valyuta nazorati, ro‘yxatga olish, xabarnoma yoki operatsiya pasporti talab qilinishi mumkin. Bank shartnoma tuzilishidan oldin shartlarga oid ma’lumot berishi kerak. Bank siri hisobvaraqlar, operatsiyalar, omonatlar va hisobvaraqsiz o‘tkazmalarni qamrab oladi; mijoz yoki vakiliga hamda Markaziy bank, nazorat va jinoiy daromadlarni legallashtirishga qarshi organlar, sudlar, tergov idoralari va soliq organlari kabi qonuniy vakolatli organlarga ma’lumot berish bundan mustasno. Mijoz karta PIN-kodini sir saqlashi, kartani boshqalarga bermasligi, yo‘qolsa darhol bank yoki ishonch telefoniga murojaat qilishi, kartani bloklashi va yangisini so‘rashi kerak. SMS ogohlantirishlar va operatsiya nazorati ruxsatsiz foydalanish oqibatini kamaytirishi mumkin. Hududiy foydalanish asosan filiallar va agentlar orqali; Ashxobod va viloyat markazlarida tarmoq kengroq. Mamlakat miqyosidagi ushbu doirada alohida shahar bank qoidasi belgilanmagan.