Түрікменстандағы азаматтық құқық

Жеке тұлғалар 18 жастан бастап толық әрекет қабілеттілігіне ие болады. 7–18 жастағы адамдардың әрекет қабілеттілігі шектеулі, ал 7 жасқа толмаған балалар, әдетте, заңды өкілдері арқылы әрекет етеді. Заңда көрсетілген жағдайларда, соның ішінде психикалық бұзылыстың кейбір түрлері немесе алкогольді не есірткіні зиянды пайдалану кезінде, сот әрекет қабілеттілігін шектеуі не жоюы мүмкін. Заңды тұлға мемлекеттік тіркеуден өтіп, Заңды тұлғалардың бірыңғай мемлекеттік тізіліміне енгізілгенде құқық субъектілігін алады. Тиісті рәсімдерге соттар, Әділет министрлігі және тіркеу органдары қатысады; алымдар арнайы заңнамамен белгіленеді. Шарттар тараптар арасында міндеттемелер туғызады. Тараптар, әдетте, талаптарды өзара келіседі, бірақ заңда талап етілетін елеулі шарттар мен нысан сақталуға тиіс. Жазбаша нысан, нотариаттық куәландыру немесе мемлекеттік тіркеу тек заң талап еткен жағдайда міндетті. Міндет орындалмаса, шығынды өтеу, мерзімі өткен төлем пайызы, шарттан бас тарту немесе сот арқылы қорғау шаралары қолданылуы мүмкін. Жылжымайтын мүлік мәмілелері мен ипотека үшін, әдетте, нотариаттық құжаттар және Жылжымайтын мүлікке құқықтардың мемлекеттік тізіліміндегі тіркеу қажет. Шартқа қатысты талаптардың ескіру мерзімі, әдетте, үш жыл; жылжымайтын мүлікке қатысты талаптар үшін алты жыл. Мүлік құқығы мемлекеттік және жеке меншікті, иеленуді, ортақ меншікті, сервитуттар мен ипотеканы ажыратады. Жер, жалпы ереже бойынша, мемлекеттік меншікте қалады; жеке меншік құқығы Түрікменстан азаматтарына заң рұқсат еткен жағдайларда ғана қолжетімді. Жылжымайтын мүлікке қатысты беру, ауыртпалық салу және сот белгілеген құқықтар мемлекеттік тіркеуден өтуге тиіс. Әділет министрлігі жанындағы тіркеу қызметі меншік құжаттарын, жеке басын куәландыратын құжаттарды, өтінішті және төлемді тексереді. Ресми деректе құжаттар тексерілгеннен кейін тіркеу әдетте 10 жұмыс күнінен аспайтыны көрсетілген, бірақ нақты жағдай мен құжаттар мерзімге әсер етеді. Отбасы құқығы некені азаматтық хал актілерін тіркеу органы — ЗАГС арқылы тіркеуді талап етеді. Неке жасының жалпы шегі — 18; заң рұқсат еткен жағдайларда қорғаншылық органы оны бір жылға дейін төмендете алады. Ерлі-зайыптылар тең құқықты, некеде алынған мүлік әдетте ортақ бірлескен меншік саналады. Ортақ меншіктегі жылжымайтын мүлікке немесе нотариаттық не тіркеуді қажет ететін басқа мүлікке мәміле жасау үшін екінші жұбайдың келісімі қажет болуы мүмкін. Баланы асырауға төлемді келісіммен белгілеуге немесе сот шешімімен өндіруге болады; кіріс тұрақсыз болса, ай сайынғы белгіленген сома қолданылуы мүмкін, уақытша төлем де қарастырылған. Асырап алу және қорғаншылық ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға қатысты. Мұра өсиет бойынша немесе заңда белгіленген кезекпен беріледі. Бірінші кезекке балалар, оның ішінде асырап алынған балалар, жұбайы және ата-анасы кіреді; бауырлар мен ата-әжелер екінші кезекке жатады. Ажырасқан бұрынғы жұбайлар бір-бірінен жұбай ретінде мұра алмайды. Заң көздеген жағдайда балаларға, ата-анаға және жұбайына өсиетке қарамастан заң бойынша тиесілі үлестің жартысына тең міндетті үлес беріледі. Мұрагер, әдетте, мұра ашылған жердегі нотариусқа өтініш беру немесе мүлікті іс жүзінде иеленіп, басқару арқылы мұраны алты ай ішінде қабылдайды. Мерзім аяқталғанша немесе мұрагерлік туралы куәлік берілгенше мүлікке билік ету шектеледі; сақтап қалу, жерлеу, емдеу, күтіп ұстау және басқару сияқты шараларға ерекшелік болуы мүмкін. Мұрагерлікпен алынған жылжымайтын мүлік кейін тіркелуге тиіс. Азаматтық-құқықтық жауапкершілік заң талаптары орындалса, жоғалған пайданы қоса алғанда, материалдық залалды толық өтеуді талап етуі мүмкін. Ар-намыс, қадір-қасиет және жеке өмір сияқты материалдық емес құқықтар да қорғалады. Талап қоюшы әдетте зиян келтірген әрекетті немесе міндеттің бұзылуын, залалды, тиісті себеп-салдар байланысын және жауапты тұлғаны көрсетуі керек; зардап шеккен тарап жағдайға қарай залалды шектеу үшін орынды шаралар қабылдауға тиіс. Зиян бойынша талаптың ескіру мерзімі, әдетте, зиян мен жауапты тұлға туралы білген кезден бастап үш жыл; өмірге не денсаулыққа зиянға арнайы ережелер қолданылады. Азаматтық іс жүргізу кодексі азаматтық, отбасылық, тұрғын үй, жер және арнайы істерді реттейді. Талапта әдетте тараптар, талап ету нысанасы, мән-жайлар, дәлелдер, растайтын құжаттар, көшірмелер, сенімхат қажет болса оның өзі және мемлекеттік алым төленгенінің дәлелі көрсетіледі. Этрап және қала соттары істі бірінші сатыда қарайды; өңірлік және мемлекеттік-қалалық соттар, Жоғарғы сот және Türkmenistanyň Arbitraž kazyýeti өз құзыреті шегінде әрекет етеді. Сот өндірісінің тілі — түрікмен тілі; заң басқа тілді пайдалану және аудармашы қызметін алу құқығын да береді. Әрекет қабілетті ересектер істі өздері жүргізеді, ал әрекет қабілеті жоқ немесе шектеулі адамдардың атынан заңды өкілдер қатысады. Талапқа сай жағдайларда заң алымнан босатуды, төлемді кейінге қалдыруды, бөліп төлеуді немесе азайтуды көздейді; қолжетімділік шарттарына сай тегін заң көмегі де беріледі. Заңда рұқсат етілген даусыз талаптарға жеңілдетілген сот бұйрығы тәртібі қолданылуы мүмкін; одан бас тарту үш күн ішінде шығарылып, кемшіліктерді ең көбі үш күнде түзету талап етілуі мүмкін. Заңды күшіне енген түпкілікті шешімнен кейін исполнительный лист — атқару құжаты беріліп, кредитор атқаруға өтініш жасай алады. Мәжбүрлеу шаралары қолданылмай тұрып борышкерге ерікті орындау үшін ең көбі бір ай беріледі. Сот шешімді өзі орындатуы немесе оны судебный исполнитель не казыýet ýerine ýetirijisi сияқты құзыретті мемлекеттік атқару органына беруі мүмкін. Заңға сай қолжетімді мүлікке өндіріп алу жүргізіледі; атқарушының шешіміне сотқа шағым беруге болады. Шетелдік немесе халықаралық шешімдер қолданылатын шарттар мен Түрікменстан заңына сай болғанда ғана орындалады. Сот және атқару шығындарына мемлекеттік алым, құжатпен расталған шығындар және бастапқыда кредитор төлейтін аванс кіруі мүмкін; түпкілікті бөлу қолданылатын қағидалармен анықталады.