Turkmanistonda yashash xarajatlari

Turkmanistonda xarajatlarning rasmiy tizimi mavjud, ammo narxlar haqidagi joriy ochiq ma’lumotlar to‘liq emas. Davlat uy-joy ijara haqini Vazirlar Mahkamasi belgilaydi; xususiy ijara uchun ishonchli milliy ko‘rsatkich yo‘q, u mulk, joylashuv va mavjudlikka qarab farqlanadi. 2022-yilda mamlakatda 1 344 268 ta turar joy mulki qayd etilgan: 143 212 tasi davlatga, 1 201 056 tasi xususiy mulkka tegishli; 732 326 tasi shaharda, 611 942 tasi qishloqda joylashgan. Uy-joy ajratish va undan foydalanish mahalliy yoki muassasaga oid tartiblarga ham bog‘liq bo‘lishi mumkin. Bepul elektr, gaz, ichimlik suvi va tuz 2019-yil 1-yanvardan bekor qilingan. Ichimlik suvining tarifi 2024-yil 1-yanvarda har kub metr uchun 0,5 TMTdan 1,0 TMTga oshdi; aholi uchun sanitariya xizmatlari haq olinmasdan ko‘rsatiladi. 2017-yilda e’lon qilingan eski ma’lumot tariflarida elektr har 100 kWh uchun 2,5 TMT, bepul me’yordan ortiq gaz har 1 000 kub metr uchun 20 TMT, turar joy maydoni har kvadrat metr uchun oyiga 0,5 TMT, isitish oyiga kvadrat metr uchun 0,1 TMT va telefon xizmati oyiga 1 TMT deb ko‘rsatilgan. Bu raqamlarni joriy umummilliy tarif deb qabul qilmang. 2024-yilgi Energiyani tejash to‘g‘risidagi qonun iste’molchi majburiyatlari va energiya samaradorligi, audit hamda tarif vositalarini joriy qildi; ular kelgusi uy xarajatlariga ta’sir qilishi mumkin. Mavjud rasmiy ma’lumotlarda oziq-ovqat uy xo‘jaligi xarajatlarining o‘rtacha 59,2 foizini, eng past daromadli beshdan bir qismida esa 67 foizini tashkil etgan. Davlat narx qoidalari va subsidiyalari asosiy tovarlar narx barqarorligini qo‘llab-quvvatlaydi, ammo amaldagi mavjudlik, navbat va narxlarni izchil o‘lchash qiyin. 2024-yil dekabrida yillik rasmiy inflyatsiya 3,8 foiz bo‘lgan. Shu sabab uy byudjetida oziq-ovqat uchun alohida mablag‘ va ta’minot yoki narx o‘zgarishlari uchun zaxira bo‘lishi kerak. Transport xarajati yo‘nalish va xizmatga bog‘liq. Awtomobil ulag hyzmaty shaharlararo avtobus qatnovlarini ta’minlaydi. Aşgabat–Türkmenbaşy bir tomonlama chiptasi 2024/2025-yilda 65 TMT, 13 yoshgacha bo‘lgan bola uchun 32,5 TMT edi. Aşgabat–Awaza bir tomonlama chiptasi 2024-yil iyunidan 75 TMT bo‘lgan. Chiptalarni e.gov.tm, Şäherara bilet yoki chipta kassasi orqali band qilish mumkin. 2017-yildagi shahar avtobusi uchun 0,5 TMT ma’lumot narxi hamda pensioner va talabalar oylik kartalari narxi hozirgi deb tasdiqlanmagan. Yoqilg‘i miqdori ma’muriy ruxsat bilan cheklanishi mumkin, bu ta’minot va narx xatarini keltirib chiqaradi. Sog‘liqni saqlash rasmiy ravishda davlat tizimi va Türkmenistanyň Saglygy Goraýyş we Derman Senagaty Ministrligi orqali tashkil etilgan. Shunga qaramay, uy xo‘jaliklari dori-darmon, diagnostika va qo‘shimcha yoki xususiy yordam uchun bevosita to‘lashi mumkin. 2022-yilda bevosita to‘lovlar sog‘liqni saqlash xarajatlarining 30,87 foizini tashkil etgan. Amaldagi xarajat va foydalanish imkoniyati xizmat, joylashuv va mavjudlikka bog‘liq; joriy to‘lovlar yoki qoplash jadvali milliy miqyosda jamlanmagan. Davlat muassasalarida umumiy o‘rta ta’lim bepul va majburiy. Boshqa ta’lim muassasalari to‘lov olishi yoki bepul o‘rinlar ajratishi mumkin. Oliy va o‘rta maxsus ta’limga qabulni har yili Davlat komissiyasi tashkil qiladi; 2024-yilgi ariza davri 15-iyuldan 26-avgustgacha davom etgan. O‘qish to‘lovi muassasa va dasturga bog‘liq. O‘quv jihozlari, transport, turar joy, imtihon va arizalar uy xarajatlarini oshirishi mumkin. Stipendiyalar 2024-yil 1-yanvardan 10 foizga ko‘tarilgan. Ijtimoiy himoyani Ijtimoiy himoya kodeksi tartibga soladi. Mahalliy pensiya jamg‘armasi organlari pensiya va davlat nafaqalarini boshqaradi. Doimiy yashaydigan chet el fuqarolari va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar, shartnomada boshqacha belgilanmagan bo‘lsa, odatda Kodeks bo‘yicha teng huquqlarga ega. Davlat nafaqalari 2024-yil 1-yanvardan 10 foizga oshirilgan; davlat nafaqalarining belgilangan bazaviy miqdori 470 TMT, eng kam pensiyaning bazaviy miqdori 500 TMT edi. Oilaviy va bolalar to‘lovlari da’vo hamda maqomga bog‘liq, shu sabab bu raqamlar har bir uy xo‘jaligiga universal to‘lovni anglatmaydi. Aloqa xarajatlariga statsionar va mobil xizmatlar kiradi. Turkmentelecom shaharda cheklanmagan internet uchun 1 Mbit/s tezlikda oyiga 150 TMT, 2 Mbit/s uchun 180 TMT, 4 Mbit/s uchun 230 TMT va 6 Mbit/s uchun 280 TMT tariflarini e’lon qilgan. TM CELL va Altyn Asyr 30 kunlik, jumladan 250 MB uchun 10 TMT, 1,5 GB uchun 60 TMT va 20 GB uchun 200 TMT paketlarini e’lon qilgan. Mobil takliflar o‘zgarishi mumkin. 2025-yilda mobil keng polosali internetning yuqori sarf savatchasi bir kishiga to‘g‘ri keladigan yalpi milliy daromadning 7,27 foiziga teng bo‘lgan; dunyo ko‘rsatkichi 1,54 foiz edi. 2024-yilda mamlakatda mobil keng polosali internetga 4,08 million obuna qayd etilgan. Dam olish, madaniyat, sport, restoran va turizm xarajatlari alohida vaziyatga bog‘liq, chunki joriy umummilliy to‘lovlarning to‘liq ro‘yxati aniqlanmagan. Davlat yoki munitsipal maskanlar subsidiyalanishi mumkin; Aşgabat–Awaza yo‘lkirasi esa alohida hujjatlashtirilgan transport xarajatidir. Eng kam oylik ish haqi 2024-yil 1-yanvardan 1 280 TMT bo‘lgan. Amaliy uy byudjeti tartibga solinadigan doimiy to‘lovlarni o‘zgaruvchan bozor va mavjudlik xarajatlaridan ajratib, tibbiy ehtiyojlar, ta’minot uzilishi va narx o‘zgarishlari uchun mablag‘ zaxiralashi kerak. Hududiy ta’minot, tarif va foydalanish imkoniyati o‘zgarishi mumkinligi sabab byudjetni har oy ko‘rib chiqing. Banklar, qarz va soliqlar alohida mavzular; ularni odatiy yashash xarajatlari turkumi deb hisoblamang.