Turkmenistonda jinoyat huquqi

Turkmenistonda jinoiy javobgarlikning yagona manbai Jinoyat kodeksidir. Shaxs faqat qonunda jinoyat deb belgilangan xatti-harakati uchun jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin; organlar huquqiy o‘xshatish orqali javobgarlik joriy qila olmaydi. Amaldagi yangi tahrir 2022-yil 17-aprelda qabul qilingan va 2023-yil 1-yanvarda kuchga kirgan. Qonunchilikning rasmiy qaydida 2023-yil 30-sentabrdagi o‘zgartirish ko‘rsatilgan. Jinoyat-protsessual kodeksi qaydida 2025-yil 12-aprel va 22-noyabrdagi o‘zgartirishlar bor. Turkman jinoyat huquqi butun mamlakatda, shuningdek ichki suvlar, hududiy dengiz, havo hududi, kontinental shelf, eksklyuziv iqtisodiy zona va Turkmaniston kemalari bilan bog‘liq xatti-harakatlarga nisbatan amal qiladi. Milliy qoidaga ko‘ra Turkmaniston fuqarolari ekstraditsiya qilinmaydi. Chet ellik va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar shartnomada nazarda tutilgan hollarda ekstraditsiya qilinishi mumkin. Jinoyat — zarar yetkazadigan yoki qonunda tan olingan xavf tug‘diradigan, aybli va ijtimoiy xavfli harakat yoki harakatsizlik. Jinoyatlar ozodlikdan mahrum qilishning eng yuqori muddati bo‘yicha tasniflanadi: uncha og‘ir bo‘lmagan jinoyatlarda 2 yilgacha, o‘rtacha og‘irlikdagilarida 8 yilgacha, og‘irlarida 15 yilgacha va o‘ta og‘irlarida 25 yilgacha. Jinoyatga tayyorgarlik faqat o‘rtacha og‘ir, og‘ir va o‘ta og‘ir jinoyatlarda jazolanadi. Kodeks suiqasd, sheriklik va takroriy jinoyatni ham tartibga soladi. Aqli norasolik jinoiy javobgarlikni istisno qilishi va majburiy tibbiy choraga olib kelishi mumkin; mastlik odatda himoya asosi emas. Odatdagi yo‘l shikoyat yoki jinoyat ishi ochishning boshqa asosidan boshlanadi. Keyin surishtiruv, ya’ni дознание, yoki dastlabki tergov bo‘lishi mumkin. Jinoyat ta’qibini prokuratura, Ichki ishlar vazirligi va milliy xavfsizlik organlari tergovchilari olib boradi. Prokuror ish ochish yoki rad etish qonuniyligini nazorat qiladi va noqonuniy qarorni bekor qilishi mumkin. Cheklangan istisnolardan tashqari, odatda dastlabki tergov talab qilinadi. Tergovchilar zo‘ravonlik, tahdid yoki boshqa noqonuniy usullardan foydalana olmaydi; noqonuniy olingan yoki manbasi noma’lum dalil qabul qilinmaydi. Ushlab turish uchun qonuniy asos zarur. Oila yoki yaqin qarindosh darhol xabardor qilinishi kerak; gumon qilinuvchining jami ushlab turish muddati 72 soatdan oshmasligi lozim. So‘roq darhol boshlanishi, aks holda ushlab turilgandan keyin 24 soat ichida o‘tkazilishi kerak. Voyaga yetmagan shaxsning ota-onasi yoki vasiysi darhol xabardor qilinishi lozim. Ehtiyot choralariga chiqib ketishni cheklash, shaxsiy yoki tashkilot kafilligi, garov va qamoqda saqlash kiradi. Eng yuqori jazosi 2 yildan ortiq bo‘lgan jinoyatlarda qamoqqa olish uchun odatda prokuror sanksiyasi talab qilinadi; voyaga yetmaganni qamoqqa olish favqulodda chora bo‘lishi kerak. Garov qonunan mumkin, ammo amalda bir xil qo‘llanmasligi haqida xabarlar bor. Gumon qilinuvchi yoki ayblanuvchi sukut saqlash huquqiga ega va yaqin qarindoshlariga qarshi ko‘rsatma berishga majburlanmaydi. Isbotlash majburiyati ayblov tomonida, yolg‘iz iqrorlik esa yetarli emas. Advokat so‘roq, ayblov e’lon qilish yoki ushlab turish/qamoqqa olish haqida xabar berish bosqichidan boshlab, eng kechi ushlab turilgandan keyin 24 soat ichida taqdim etilishi kerak. Voyaga yetmaganlar ishida, nogironlik himoyalanishga ta’sir qilganda, psixiatrik tekshiruvda va ayblanuvchi so‘raganda advokat majburiy. Advokat bilan maxfiy uchrashuv, dalil va iltimosnoma taqdim etish, tarjimon, ish materiallariga kirish hamda shikoyat yoki apellyatsiya berish belgilangan kafolatlardandir. Qonunda nazarda tutilgan hollarda bepul yuridik yordam mavjud. Shaxsni faqat sud aybdor deb topishi yoki jinoiy jazo tayinlashi mumkin. Ish yurisdiksiyaga qarab Oliy sud, welaýat sudlari, Aşgabat va shahar sudlari yoki etrap va shahar sudlarida ko‘riladi. Sud majlislari odatda ochiq, ammo davlat siri, shaxsiy hayot, voyaga yetmaganlar ishi yoki jinsiy jinoyatlarda sud yopiq majlis belgilashi mumkin. Davlat ayblovchisi odatda qatnashishi shart. Jinoyat sodir bo‘lmagan, xatti-harakatda jinoyat tarkibi yo‘q yoki ayblanuvchi qatnashmagan bo‘lsa, oqlov chiqarilishi mumkin. Kassatsiyani uch sudya ko‘radi. Welaýat yoki shahar sudlarida qayta ko‘rish muddati 15 kungacha, istisno tariqasida yana 10 kunga uzayishi mumkin; Oliy sudda bir oygacha, istisno tariqasida yana bir oyga uzayishi mumkin. Qonunda jarima, muayyan faoliyat bilan shug‘ullanish huquqidan mahrum qilish, unvon yoki mukofotlardan mahrum qilish, majburiy yoki tuzatish ishlari, yashashni cheklash, mol-mulkni musodara qilish, ozodlikni cheklash, qamoq va harbiy jazolar bor. Huquqbuzar zararni qoplashga ham majbur bo‘lishi mumkin. Qamoq odatda 6 oydan 15 yilgacha, o‘ta og‘ir jinoyatlarda 25 yilgacha. O‘lim jazosi Konstitutsiya bilan bekor qilingan. Amnistiya, afv va muddatidan ilgari shartli ozodlik jazoni ijro etishga ta’sir qilishi mumkin. Shartli ozodlik, odatda, yengil yoki o‘rtacha jinoyatda jazoning kamida uchdan biri, og‘ir jinoyatda yarmi, o‘ta og‘ir jinoyatda uchdan ikki qismi o‘talgan va kamida 6 oy o‘tirgan bo‘lishni talab qiladi. Sudlanganlikning tugash muddatlari jinoyat og‘irligiga qarab odatda 1, 2, 3 yoki 5 yil. Kodeks hayot, sog‘liq, erkinlik, mulk, shaxsiy hayot, oila va voyaga yetmaganlarga qarshi jinoyatlar, shuningdek odam savdosi, giyohvand moddalar, davlat xavfsizligi, ekstremizm, korrupsiya, atrof-muhit, transport va harbiy xizmatga oid jinoyatlarni qamrab oladi. 128-modda bo‘yicha odam savdosi 4–10 yil qamoq bilan jazolanadi; og‘irlashtiruvchi holatlarda 8–15 yil. 201-modda bo‘yicha mansabdor yoki mansabdor sifatida ish ko‘ruvchi shaxsning qiynog‘i 3–8 yil, og‘irlashtiruvchi holatlarda 5–10 yil; o‘lim yoki og‘ir zarar oqibati bo‘lsa, jazo og‘irlashadi. 133-modda erkaklar o‘rtasidagi jinsiy aloqani jinoyat deb belgilab, 2 yilgacha, og‘irlashtiruvchi holatlarda 3–20 yil jazo nazarda tutadi. Yo‘l-transport jinoyatlari temiryo‘l, suv, havo va avtomobil transportiga oid xatti-harakatlarni qamrab oladi. Ehtiyotsizlik oqibatidagi zarar, jarohat yoki o‘lim, mastlik va hodisa joyini tark etish oqibatlarni og‘irlashtirishi mumkin. Mast holda yoki hodisa joyidan ketib qolib ikki yoki undan ko‘p kishining o‘limiga sabab bo‘lish 8–15 yilga olib kelishi mumkin. Mast holda boshqarib o‘rtacha jarohat yoki kichik zarar yetkazish 6 oygacha qamoqqa, 2 yil ichida takroriy holat esa 2 yilgacha qamoqqa olib kelishi mumkin. Belgilangan hollarda kichik zararni to‘liq va ixtiyoriy qoplash javobgarlikni istisno qilishi mumkin. Alohida raqamli jinoyatlar bobi noqonuniy kirish, axborotni topshirishga majburlash, ma’lumotlarni yo‘q qilish yoki o‘zgartirish, axborot tizimi yoki tarmog‘i faoliyatini izdan chiqarish, noqonuniy egallash, soxtalashtirilgan axborot, zararli dastur, cheklangan elektron axborot, noqonuniy maqsadli internet resurslari, SIM yoki IMEI bilan manipulyatsiya va dronlardan foydalanishning texnik qoidalarini buzishni qamrab oladi. Oqibatlar jarima va tuzatish ishlaridan tortib og‘ir jinoyat yoki guruh bo‘lib jiddiy oqibat keltirgan xatti-harakat uchun 10 yilgacha qamoqqacha boradi. Tergovchi, prokuror yoki sud jabrlanuvchini jinoyat protsessida tan oladi. Jabrlanuvchi axborot olishi, dalil taqdim qilishi, iltimosnoma berishi, tergovdan keyin ish materiallarini ko‘rishi, jarayonda qatnashishi, vakil tayinlashi, kompensatsiya so‘rashi va qaror ustidan shikoyat qilishi mumkin. Jabrlanuvchi vafot etsa, yaqin qarindoshlari protsessual huquqlarni meros qilib olishi mumkin. Moddiy da’vo jinoyat ishi bilan birga berilishi va ko‘rilishi mumkin. Alohida qonun jabrlanuvchilar, guvohlar va boshqa ishtirokchilarni davlat himoyasi bilan ta’minlaydi. Voyaga yetmaganlar — 14 yoshdan 18 yoshga to‘lmagan shaxslardir. Umumiy jinoiy javobgarlik 16 yoshdan boshlanadi. 14 yoshdan boshlab javobgarlik faqat ro‘yxatdagi og‘ir jinoyatlar, jumladan qasddan odam o‘ldirish, og‘ir tan jarohati, zo‘rlash, o‘g‘rilik, talonchilik, tovlamachilik, transport vositasini noqonuniy olib qochish hamda ayrim qurol yoki giyohvand modda jinoyatlariga nisbatan qo‘llanadi. Jazo tayinlashda rivojlanish, yashash va tarbiya sharoiti, sog‘liq, ta’lim va kattalarning ta’siri hisobga olinadi. Jarima, tuzatish ishlari, ozodlikni cheklash va qamoq jazolari mavjud. Tuzatish ishlari kamida 16 yoshga to‘lgan va bunga yaroqli voyaga yetmaganlarga qo‘llanadi. Qamoq muddati yengil jinoyatda 1 yil, o‘rtacha og‘ir jinoyatda 5 yil, og‘ir jinoyatda 9 yil, o‘ta og‘ir jinoyatda 12 yil bilan cheklangan. Birinchi marta sodir etilgan yengil yoki o‘rtacha og‘ir jinoyat uchun qamoq tayinlanmaydi; tarbiyaviy choralar qo‘llanishi mumkin. Qamoq jazosi axloq tuzatish koloniyalari, manzil-koloniyalar, umumiy, qattiq yoki maxsus rejimli muassasalar, qamoqxonalar, tarbiya koloniyalari va davolash-axloq tuzatish muassasalarida ijro etiladi. Belgilangan maqsadlar tuzatish, oldini olish va ijtimoiy moslashuvni o‘z ichiga oladi. Mehnat, ta’lim, kasbiy tayyorgarlik va psixologik-ijtimoiy yordam ijroning bir qismi bo‘lishi mumkin. Qisqa uchrashuvlar 4 soatgacha, uzoq uchrashuvlar 3 kungacha davom etishi mumkin. Ombudsman qamoqxonalarga maxsus ruxsatsiz kirishi mumkin; mahbuslarning shikoyatlari 24 soat ichida senzurasiz yuborilishi kerak. Ozodlikka chiqqanlarga ish va turar joy topishda ko‘mak berilishi mumkin. Rasmiy tizim keng protsessual kafolatlarni belgilaydi, shu bilan birga tashqi manbalarda o‘zboshimchalik bilan ushlab turish, qiynoq yoki yomon muomala, qamoq sharoitining og‘irligi, sud mustaqilligining cheklanganligi, yaqinlar bilan aloqasiz ushlab turish hamda advokatga kech yoki bir xil bo‘lmagan kirish haqidagi da’volar qayd etilgan. Jinoyat ishlari va tarqalish bo‘yicha ishonchli umumxalq ma’lumoti yo‘q. Qonundagi qoida aniq bo‘lsa ham, ijro sharoitlari ishning amalda qanday rivojlanishiga ta’sir qilishi mumkin.