په ترکمنستان کې ګومارنه

ترکمنستان د трудовой договор په نوم د کار قرارداد پېژني؛ دا هغه قرارداد دی چې د کارکوونکي دنده، معاش، کاري شرایط او مکلفیتونه ټاکي. د بل چا تر لارښوونې لاندې کار د کار بازار یوازې یوه برخه ده: د ۲۰۲۲ سرشمېرنې د کاري عمر 2,311,192 ګومارل شوي کسان ثبت کړي، چې 1,335,318 کارکوونکي او 1,090,910 په تصدیو، سازمانونو یا ادارو کې کارکوونکي وو. کرنه، کورني فعالیتونه، انفرادي سوداګري او د کار نور ډولونه جلا کټګورۍ دي او باید په اتومات ډول د بل چا تر لارښوونې لاندې ګومارنه ونه ګڼل شي. یو کس په مستقیم ډول کارګمارونکي ته غوښتنلیک ورکولای شي، په دولتي کارموندنې خدمت کې نوم‌لیکنه کولای شي یا د کار او وګړو د ټولنیز خوندیتوب وزارت له لارې د وګړو د کارموندنې وېب‌پاڼه کارولای شي. د کارموندنې خدمت د خالي بستونو معلومات، مشوره، د کار موندلو مرسته، مسلکي لارښوونه، روزنه، بیا روزنه او د مهارتونو لوړول د کارکوونکي له لوري د معرفۍ فیس پرته برابروي. د ښارونو او ایتراپ مرکزونو سیمه‌ییز کار او کارموندنې بنسټونه غوښتونکي ثبتوي، خالي بستونه راټولوي او د بستونو غونډې جوړوي. وېب‌پاڼه د بېلابېلو مالکیتونو تصدیو، دولتي ادارو او انفرادي سوداګرو خالي بستونه خپروي. غوښتونکي خپلې زده‌کړې، کاري تجربه او مطلوبه دنده ثبتولای شي، خو تر غوښتنلیک مخکې باید د بست شتون او شرایط وکتل شي. بهر ته د کار لپاره خصوصي معرفي یوازې جواز لرونکي حقوقي بنسټونه کولای شي؛ بهر ته د کار غوښتونکي ترکمني وګړي ملي کړنلاره تعقیبوي. وګړي د مسلک، فعالیت او د کار ځای د ټاکلو حق لري. دایمي اوسېدونکي بهرني وګړي او بې‌تابعیته کسان عموماً د کار د قانون له مخې د ګومارنې ورته حقونه لري، خو د بهرنیو کارکوونکو لپاره د کابینې جلا مقررات هم پلي کېدای شي. له معقول دلیل پرته د ګومارنې ردول منع دي. غوښتونکی د رد لیکلی دلیل غوښتلای شي او کارګمارونکی باید په درېیو ورځو کې ځواب ورکړي. قانون په ځینو حالاتو کې ځانګړی خوندیتوب هم برابروي، لکه د سهمیې له لارې معرفي شوي کسان، د دندې لپاره ټاکل شوي فارغان، امیندواره کارکوونکې، د درې کلونو څخه کم عمره ماشومانو والدین او ځینې بېرته راستنېدونکي عسکر؛ خو رسمي حقونه او عملي لاسرسی سره توپیر لرلای شي. د ګومارنې عام اسناد د پېژندپاڼې یا پاسپورټ، چېرې چې اړوند وي د پوځي ثبت سند، د трудовая книжка یا کاري کتابچې ــ پرته له لومړۍ دندې یا ځینې دویمو دندو ــ او د دندې د اړتیا پر مهال ډیپلوم یا د وړتیا ثبوت شامل دي. طبي سند او نور اسناد یوازې هغه وخت غوښتل کېدای شي چې قانون یې په ځانګړي ډول لازم کړي. کارګمارونکی د دندې لپاره له قانوني اړتیا پرته اسناد نه شي غوښتلای. د کارکوونکي لپاره رسمي دندې معرفۍ فیس نه دی موندل شوی، خو طبي او اسنادي لګښتونه د ټول هېواد لپاره په یوه اندازه نه دي خپاره شوي. ګومارنه معمولاً له لیکلي غوښتنلیک او د کارګمارونکي له ګومارنې امر څخه پیلېږي. که کارګمارونکی شخص وي، له کارکوونکي سره د کار قرارداد لاسلیکوي. که کارګمارونکی د کار پیل په خبرتیا ومني، د اسنادو له نیمګړتیا سره سره د کار اړیکه رامنځته کېدای شي. د ګومارنې امر باید د کار د واقعي پیل له نېټې وروسته تر درېو کلیزو ورځو صادر شي. کارکوونکی باید د لاسلیک په مقابل کې په درېیو ورځو کې له امره خبر شي او د کاپي غوښتنه کولای شي. کارګمارونکی باید د دندې، معاش، حقونو او مکلفیتونو، داخلي مقرراتو او خوندیتوب اړتیاوې تشریح کړي. د کار قرارداد د نامعلومې مودې یا ټاکلې مودې لپاره کېدای شي. ټاکلی قرارداد تر پنځو کلونو پورې کېدای شي او یوازې د غیر دایمي یا بل قانوني دلیل لپاره روا دی، لکه د بل کارکوونکي ځایناستی، موسمي یا لنډمهاله کار، بیړنی حالت، بهرنی ماموریت، په کوچني کاروبار یا د یو شخص لپاره کار، روزنه یا دویمه دنده. کارګمارونکی نه شي کولای پرله‌پسې ټاکلي قراردادونه یوازې د دې لپاره وکاروي چې د کار د خوندیتوب ضمانتونه له منځه یوسي. که کارکوونکی د ټاکلې مودې تر پای وروسته کار ته دوام ورکړي او هېڅ لوری اړیکه پای ته ونه رسوي، قرارداد نامعلومې مودې ته اوړي. د آزموینې موده معمولاً تر درېو میاشتو پورې کېدای شي. د تصدیو د مشرانو، مرستیالانو، لویو حسابدارانو او څانګو د مشرانو لپاره اعظمي موده شپږ میاشتې ده. په څو خوندي حالتونو کې آزموینه نه پلي کېږي، لکه تر ۱۸ کلونو کم عمره کارکوونکي، په خپل تخصص کې دندې ته معرفي شوي فارغان، معلولیت لرونکي کارکوونکي، لنډمهاله یا موسمي کارکوونکي، ځینې امیندواره کارکوونکې او د ماشوم پالنې اړوند حالتونه، لېږد، او سیالۍ، ټاکنې یا نور مشخص ګومارنې. د کار عمومي لږ تر لږه عمر ۱۸ کاله دی. تر دې کم عمره کسان یوازې په محدودو هنري برخو، لکه سینما، تیاتر، کنسرت یا سرکس کې، د کارکوونکي، مور یا پلار یا سرپرست او د سرپرستۍ ادارې په رضایت کار کولای شي؛ زده‌کړه، روغتیا او اخلاقي وده باید خوندي پاتې شي. د ۱۶ تر ۱۸ کلونو کارکوونکي په اونۍ کې تر ۳۶ ساعتونو او تر ۱۶ کلونو کم عمره کسان تر ۲۴ ساعتونو ډېر کار نه شي کولای. د کار پر مهال کارکوونکی منل شوې دنده ترسره کوي، داخلي مقررات او خوندیتوب لارښوونې مراعتوي او اړین طبي معاینات بشپړوي. کارګمارونکی باید د قرارداد له مخې کار، خوندي او روغتیایي شرایط، د برابر ارزښت کار لپاره برابر معاش، بشپړ او پر وخت مزدوري، د معاش او کسرونو معلومات، د تقاعد بیمه، د وخت ثبت، روزنه او خوندیتوب اقدامات برابر کړي او د معلولیت لرونکو کارکوونکو لپاره مناسبه اسانتیاوې وکړي. عادي کاري اونۍ باید له ۴۰ ساعتونو زیاته نه وي. مهالویشونه پنځه کاري ورځې او دوه رخصتۍ، شپږ کاري ورځې او یوه رخصتي یا نوبتي سیستم لرلای شي. د شپې کار له 22:00 تر 06:00 دی او د شپې نوبت معمولاً یو ساعت لنډېږي. نیمه‌وخت کار د دواړو خواوو په هوکړه کېدای شي. کارګمارونکی باید په ټاکلو حالاتو کې د غوښتنې پر مهال د کار وخت راکم کړي؛ په دې کې امیندوارۍ، د ۱۴ کلونو څخه کم ماشوم یا د ۱۸ کلونو څخه کم معلول ماشوم پالنه، یا د ناروغ کورني غړي پالنه شامله ده. اضافي کار په دوو پرله‌پسې ورځو کې تر څلورو ساعتونو او په کال کې تر ۱۲۰ ساعتونو محدود دی. امیندواره کارکوونکې او تر ۱۸ کلونو کم عمره کسان اضافي کار ته نه شي ګومارل کېدای. یو نوبت تر ۱۲ ساعتونو دوام کولای شي او د دوو نوبتونو تر منځ دمه باید معمولاً لږ تر لږه ۱۲ ساعته وي. د خوړو دمه معمولاً له یوه تر دوو ساعتونو وي او ډېری وخت د څلورو ساعتونو کار وروسته ورکول کېږي. بنسټیزه کلنۍ معاش لرونکې رخصتي ۳۰ کلیزې ورځې ده. ښوونکي او د زده‌کړو مشران، او معلولیت لرونکي کارکوونکي، ۴۵ ورځې رخصتي لري؛ څېړونکي د دوکتورا لپاره ۴۵ او د кандидат کچې څېړنې لپاره ۳۶ ورځې لري. کارکوونکی عموماً د ۱۱ میاشتو پرله‌پسې کار وروسته لومړۍ کلنۍ رخصتي اخلي. کارګمارونکی باید د رخصتۍ له پیل لږ تر لږه ۱۵ ورځې مخکې خبر ورکړي. خطرناک کار لږ تر لږه درې اضافي ورځې رخصتي ورکولای شي. د معتبر دلیل له مخې بې‌معاشه رخصتي عموماً په کال کې تر ۱۰ کلیزو ورځو محدوده ده، خو د ځانګړو ډلو لپاره اوږده موده کېدای شي. د کار د پای پر مهال د نه‌کارول شوې کلنۍ او اضافي رخصتۍ بدل ورکول کېږي. له ۱ جنوري ۲۰۲۵ راهیسې لږ تر لږه معاش 1,410 منات دی. قرارداد یا ډله‌ییز تړون د وخت یا د کار د مقدار پر بنسټ د معاش سیستم ټاکلای شي، خو قانوني معاش باید تر لږ تر لږه معاش کم نه وي. معاش عموماً لږ تر لږه په میاشت کې دوه ځله ورکول کېږي. د رخصتۍ معاش باید د رخصتۍ تر پیل یوه ورځ مخکې ورکړل شي. د کارکوونکي په غوښتنه معاش نغدي یا بانکي حساب ته ورکول کېدای شي؛ کارګمارونکی باید د معاش او کسرونو معلومات ورکړي. د ۲۰۲۵ فرمان د بودجې تمویلېدونکو ادارو، په خپل لګښت چلېدونکو تصدیو او عامه ټولنو میاشتني معاشونه ۱۰ سلنه زیات کړل. کارګمارونکي باید د کار د پیل لارښوونه، د خوندیتوب روزنه، د پوهې ارزونه او اړین طبي معاینات برابر کړي. کارکوونکی د داسې کار د راپورولو یا ردولو حق لري چې ژوند یا روغتیا ګواښي. له ۵۰ ډېر کارکوونکي لرونکې تصدۍ باید د حرفوي خوندیتوب خدمت یا متخصص ولري. رسمي قانون اجباري کار منع کوي، خو ILO په ۲۰۲۴ کې د پنبې په راټولولو کې د دولت له خوا پراخ اجباري کار راپور کړ. له همدې امله موسمي او کرنیز کار باید په دې اړه په ځانګړي ډول وکتل شي چې ګومارنه په خپله خوښه ده، معاش او ساعتونه روښانه دي او د شکایت لارې د لاسرسي وړ دي. کارکوونکی عموماً د نامعلومې یا ټاکلې مودې قرارداد د پای ته رسولو لپاره دوه اوونۍ مخکې لیکلی خبر ورکوي. د خبر په موده کې یې بېرته اخیستلای شي، او د زده‌کړې یا ټاکل شوي مقام په څېر ځینو بیړنیو دلیلونو له مخې د پای نېټه مخکې کېدای شي. خواوې هر وخت په لیکلې هوکړه قرارداد پای ته رسولای شي. د کارګمارونکي له خوا د پای دلیلونه د تصفیې، ажлын орон тооны цомхотгол, чадварын зөрүү, удаан хугацааны эзгүйдэл, давтан зөрчил, гурван цагаас илүү эзгүй байх, согтуурал, ноцтой аюулгүй байдлын зөрчил, худал баримт зэрэг хуульд заасан бусад үндэслэлийг хамарна. Татан буулгах эсвэл орон тоо цомхотгох үед ихэвчлэн хоёр сарын бичгээр мэдэгдэнэ; мэргэшлийн зөрүү болон хугацаатай гэрээний хугацаа дуусахад ерөнхийдөө хоёр долоо хоног; зарим зөрчилд гурван хуанлийн өдөр шаардлагатай. Цомхотголын үед тухайн аж ахуйн нэгжид тохирох сул орон тоо байвал ажил олгогч санал болгох ёстой. Олон төрлийн ажлаас халах нь ажилтны төлөөлөгч эсвэл үйлдвэрчний эвлэлийн урьдчилсан зөвшөөрөл шаарддаг, гэхдээ үл хамаарах тохиолдол бий. Сүүлийн ажлын өдөр дуусгавар болгох тушаалд хууль зүйн үндэслэлийг тодорхой бичих ёстой бөгөөд ажилтан хөдөлмөрийн дэвтэр болон ажлаас чөлөөлөх тушаалын хувийг авах ёстой. Хүсэлт гаргавал ажил олгогч таван өдрийн дотор мэргэжил, мэргэшил, ажилласан хугацаа, цалинг тусгасан тодорхойлолт өгнө. Маргаангүй эцсийн төлбөрийг ажлаас чөлөөлсөн өдөр олгоно; ажилтан байгаагүй бол төлбөр нэхэмжилснээс хойш дараагийн өдөр олгоно. Татан буулгалт эсвэл цомхотголын үед ерөнхийдөө сарын дундаж цалинтай тэнцэх нөхөн төлбөр болон дахин ажилд орох хугацаанд нийтдээ хоёр сар хүртэл дундаж цалингийн дэмжлэг олгоно. Хоёр долоо хоногийн дотор Хөдөлмөр эрхлэлтийн албанд хандаж ажилд ороогүй бол гурав дахь сарын дэмжлэг авах боломжтой; гурван сарын дотор хоёр тохирох саналыг татгалзвал энэ гуравمیاشتنی دوام له منځه ځي. کارکوونکی د کارکوونکو د استازي، کارموندنې یا څارنې ادارو، یا محکمې له لارې غیرقانوني ګوښه‌کول یا لېږد اعتراض کولای شي. بېرته دندې ته ستنول او قانوني جبران کېدای شي؛ د کارکوونکي په غوښتنه محکمه د بېرته ستنولو پر ځای لږ تر لږه د درې میاشتو منځنی معاش ورکولای شي. تر ۲۰۳۰ پورې د کار بازار د پراختیا مفکوره د ډیجیټلي خالي بستونو خدماتو، د کار بازار معلوماتو، د کار قانون عصري کولو، د کارموندنې ادارو او خوندیتوب څارنې، بیا روزنې او نړیوالې معرفۍ لپاره پلانونه لري. دغه پلانونه پخپله اوسنی حق نه رامنځته کوي.