بیمه په ترکمنستان کې

سیمه‌ییزه اصطلاح ätiýaçlandyryş د بیمې معنا لري. د مالیې او اقتصاد وزارت بیمه‌کوونکي، جوازونه، تعرفې، زیرمې، د توان‌ورکولو حالت، تفتیشونه او بندیزونه څاري. د ترکمنستان دولتي بیمې اداره د اجباري بیمې مرکزي وړاندې کوونکې ده او د هېواد په کچه شبکه کې اختیاري محصولات، برېښنايي پالیسي او تادیات هم وړاندې کوي. نور مستند وړاندې کوونکي Hazar Ätiýaçlandyryş OJSC، Ätiýaçlandyryş hyzmatlary JSC، Gadamly Osush ES او Resmi Kepil دي. اجباري بیمه د قانون له مخې دولتي بیمه‌کوونکو ته سپارل شوې، خو اختیاري محصولات د بیمه‌کوونکي د قواعدو، جواز او د څارونکې ادارې له مخکیني تایید سره تړلي دي. د رسمي پورټل کتنې شاوخوا له 57 تر 59 ډوله محصول ښيي، که څه هم د اجباري محصولاتو ښکاره شمېر له شپږو تر اوو پورې بدلېږي. عامې اجباري برخې د موټر او مسؤلیت پوښښ، د اور او چاپېریال خطرونه، لوړخطره کارونه، د ترانسپورټ مسافر او کارکوونکي، او د ښکار څارنه رانغاړي. اختیاري پوښښ د پېښې، ناروغۍ، ژوند، روغتیا، سفر، کور او ملکیت زیان، د موټر زیان، کرنیز او ساختماني خطرونه، سمندري او هوايي خطرونه، پانګونې او پور خطرونه، او مسلکي یا سوداګریز مسؤلیت پوښلای شي. ټولنیزه بیمه اجباري تقاعدي بیمه، اجباري مسلکي تقاعدي بیمه او د تقاعد اختیاري قراردادونه رانغاړي. د کار او ټولنیز خوندیتوب وزارت لاندې د تقاعد صندوق تقاعدي بیمه اداره کوي، او د تقاعد غوښتنلیکونه عموماً د غوښتونکي د دایمي استوګنې په سیمه‌ییز تقاعد صندوق کې سپارل کېږي. د تقاعد تادیات د زړښت، د خدمت مودې، مسلکي حالت، معلولیت، د کورنۍ د نفقه‌ورکوونکي له لاسه ورکولو یا د پانګې پر بنسټ د تقاعد له امله کېدای شي. کارګمارونکي، ثبت شوي شرکتونه، د بهرنیو شرکتونو څانګې، ډیپلوماټیک او نړیوال سازمانونه، انفرادي متشبثین او ځینې مسلکي یا خپل‌کار کسان د قانوني سیستم برخه کېدای شي. د کارګمارونکي ونډه د محاسبې د بنسټ 20٪ ده. د کټګورۍ له مخې ځینې خپل‌کار کسان لږ تر لږه د لږ تر لږه مزد 15٪ یا د اوسط مزد 20٪ ورکوي؛ مسلکي تقاعدي بیمه 3.5٪ ورزیاتوي، او اختیاري تقاعدي ونډې له 2٪ پیلېږي. د ونډو اظهارلیکونه باید هره میاشت د راتلونکې میاشتې تر 20مې وسپارل شي. طبي بیمه جلا حقوقي چوکاټ لري: د عمومي بیمې قانون هغه نه رانغاړي، خو روغتیا قانون دولتي اختیاري طبي بیمه برابروي. ونډه د مزد، بورس، تقاعد، دولتي مرستې یا عاید 3٪ ده؛ که څوک منظم عاید نه لري، قانوني بنسټ کارېږي. دولتي روغتیايي تضمینونه او دولتي اختیاري طبي بیمه د طبي پوښښ مهمې فعالې بڼې دي. رسمي نوملړ په ترکمنستان کې د بهرنیو کسانو لپاره د سفر بیمه او له هېواده د وتونکو اتباعو لپاره د سفر بیمه هم لري. پالیسي عموماً د لیکلي غوښتنلیک یا د ارادې د بلې څرګندونې له لارې پیلېږي او عموماً د بیمې د قسط په ورکړه نافذېږي. پالیسي، تصدیق‌لیک یا قرارداد د پوښښ ثبوت دی، او برېښنايي قراردادونه قانوناً ممکن دي. په سند کې باید بیمه‌کوونکی او اړخونه، د بیمې وړ ګټه او خطر، د بیمې اندازه، د اړوند ملکیت ارزښت، قسط او د ورکړې نېټه، موده، د ادعا د تادیې ضرب‌الاجل او لاسلیکونه څرګند وي. پوښښ د قرارداد د نېټې په نیمه‌شپه پیلېږي او د وروستۍ ورځې په نیمه‌شپه پای ته رسېږي. ګټه‌اخیستونکی عموماً د بیمه شوې پېښې تر رامنځته کېدو مخکې ټاکل یا بدلول کېدای شي. بیمه‌اخیستونکي باید قسطونه ورکړي، د مهمو حالاتو او د خطر بدلون راپور ورکړي، د ادعا د خبرولو قواعد مراعات کړي، اسناد برابر کړي او د زیان د کمولو معقول ګامونه واخلي. د خطر زیاتوالی د قسط د بدلون، ځنډولو یا ختمولو لامل کېدای شي. بیمه‌کوونکي باید د قرارداد معلومات ورکړي، د قرارداد له مخې پیسې ورکړي، محرمیت وساتي او د قانون یا قرارداد د غوښتنې پر مهال د ځنډ جبران وکړي. د بدني زیان یا ناروغۍ لپاره ادعا باید بې‌ځنډه او تر ډېره د مستندې ادعايي کړنلارې له مخې په درې کاري ورځو کې راپور شي. ادعا کوونکی عموماً پالیسي، د هویت سند، طبي اسناد او که اړوند وي د پېښې راپور ورکوي. د ملکیت د زیان لپاره بیمه‌کوونکي ته ژر خبر ورکړئ؛ د غلا یا ورانولو په صورت کې پولیسو، د اور په صورت کې اوروژنې ته، او د چاودنې یا پېښې پر مهال بېړنیو خدمتونو ته خبر ورکړئ. لیکلې ادعا او د زیان نوملړ وسپارئ، او د کتنې تر وخته زیانمن پاتې‌شوني وساتئ. شته شواهد د پالیسۍ یا محصول له قواعدو بهر یو عمومي ادعايي ضرب‌الاجل نه ثابتوي. بیمه‌کوونکی په ځینو حالاتو کې ادعا ردولای شي، لکه قصدي چلند، قصدي جرمي عمل، د الکولو یا نشه‌يي توکو تر اغېز لاندې‌والی، ناسم معلومات یا ناوخته راپور ورکول چې د زیان ارزونه ناشونې کړي. شخړې د قانون له ټاکلې کړنلارې سره سم تعقیبېږي او محکمې ته وړل کېدای شي. د اختیاري بیمې قسطونه د محصول او خطر له مخې توپیر لري او ټولو محصولاتو ته یوه اوسنۍ تعرفه نشته. د پېښو د بیمې یوه رسمي تعرفوي بېلګه د لویانو لپاره په کال کې د بیمې د اندازې له 0.5٪ تر 2٪ او د ماشومانو لپاره 0.2٪ اخلي؛ د کال یوه برخه د ورځو له مخې محاسобلэгдېږي. د تادیې وخت د قرارداد یا اړوند قانون له مخې دی. پوښښ د مودې په پای، د بشپړې تادیې، نه‌ورکړې، مړینې، د مکلفیت ماتولو یا د قراردادي د ختمولو حق له مخې پای ته رسېدای شي. له لګښتونو وروسته پاتې قسط بېرته ورکول کېدای شي، او د بیمه‌کوونکي سرغړونه د بشپړې بېرته ورکړې بنسټ کېدای شي. بهرني او بې‌تابعیته کسان د چوکاټ له مخې د بیمې ورته خوندیتوب او مکلفیتونه لري. په ترکمنستان کې د بهرني کس ملکیت باید له محلي جواز لرونکي بیمه‌کوونکي سره بیمه شي. د بهرنیو قانوني اشخاصو قراردادونه د وزیرانو کابینې له خوا ټاکل شوو بیمې ډولونو پورې محدود دي، او په ګډ شرکت کې د بهرني پانګه‌وال ونډه د یاد شوي چوکاټ له مخې تر 49٪ محدوده ده. د 2012 کال د بیمې قانون تر 2021 پورې تعدیل شوی، او په نومبر 2025 کې د نورو بدلونونو راپور ورکړل شوی. د دولتي بیمې نوی مقررات په جولای 2026 کې د وړاندیز په توګه راپور شوی، خو نافذېدل یې نه دي تایید شوي؛ نو د اجباري بیمې اوسني جزئیات د ځانګړي محصول او اړوند مقرراتو له مخې وګورئ.