په ترکمنستان کې ژبه

اساسي قانون ترکمني دولتي ژبه ګڼي او ټولو وګړو ته د خپلې مورنۍ ژبې د کارولو حق ورکوي. عامه اداره په ترکمني فعالیت کوي، او ترکمني د زده‌کړې ملي ژبنۍ برخه ده، ان په هغو بنسټونو کې چې په بله ژبه هم تدریس کوي. روسي په ښاري ژوند، رسنیو او ځینو ښوونیزو چاپېریالونو کې لا هم ځانګړی اهمیت لري. ازبکي، بلوڅي، قزاقي او نورې ژبې ځانګړې ټولنې کاروي، خو په بنسټونو کې یې وړاندې کېدل محدود دي او د سیمې، ښوونکو، کتابونو او بودجې له شتون سره توپیر کوي. د ۲۰۲۲ کال سرشمېرنې 7,057,841 اوسېدونکي ثبت کړي. پکې 6,120,854 کسان د ترکمن تابعیت لرونکي او 642,476 د ازبک تابعیت لرونکي ثبت شوي وو؛ د نورو ثبت شوو تابعیتونو په ډله کې روسي او بلوڅ هم وو. تابعیت او مورنۍ ژبه بېلابېل معیارونه دي: 6,297,965 کسانو ترکمني خپله مورنۍ ژبه بللې، حال دا چې 135,565 کسانو روسي خپله مورنۍ ژبه بللې. سرشمېرنې روسي، ترکمني، انګلیسي، ترکي او ازبکي د اضافي ژبو په توګه هم ثبت کړې، خو د یوې یا دوو اضافي ژبو شتون یې شمېرلی، نه د ژبې د مهارت کچه. اوسنی لیکلی معیار له بدلې شوې لاتیني الفبا کار اخلي چې په 1993 کې معرفي او په 1999 کې بیاکتل شوه. سیریلیک په زړو اسنادو او خپرونو کې عام دی، او دودیز عربي لیکدود تر ډېره تاریخي او کلتوري ارزښت لري. د ترکمني لهجو کې تېکه، د هغې د احل او ماري بڼو په ګډون، یوموت، ارساري، سالیر، ساریک، ګوکلېنګ، چوودور او نوخور شامل دي. دا بڼې سیمه‌ییزې او قبیلوي تړاوونه لري؛ معیاري ژبه تر ډېره د تېکه او احل د کارونې پر بنسټ ده. دا لهجې د جلا سیمه‌ییزو اداري معیارونو په توګه نه کارېږي. د 2023–24 ښوونیز کال کې 1,900 ښوونځیو د بهرنیو ژبو تدریس کاوه. په 72 ښوونځیو کې په روسي ژبه تدریس کېده، او 213 ځانګړو ښوونځیو د بهرنیو ژبو پیاوړی تدریس وړاندې کاوه. په ښوونځیو کې روسي او انګلیسي د اصلي بهرنیو ژبو مضمونونو په توګه تدریسېدې؛ د ترکمني-روسي او ترکمني-ترکي ګډ ښوونځي هم موجود وو. دولت په مورنۍ ژبو زده‌کړې ملاتړ کوي، خو اوسني رسمي شواهد د داسې پراخ ښوونیز شبکې شتون نه ښيي چې لږکي ژبې پکې د تدریس اصلي ژبه وي. د لږکیو ژبو له‌درسي کورسونه ښايي د پوهنې وزارت له جواز لرونکو ترتیباتو سره ممکن وي. په حقوقي او اداري بهیرونو کې، هغه څوک چې دولتي ژبه نه پوهېږي، ژباړن کارولی شي او په بهیر کې ګډون، د دوسیې د اسنادو کتنه، څرګندونې او استیناف وړاندې کول، او په مورنۍ یا بلې ټاکلې ژبه د اسنادو ترلاسه کولای شي. د ژباړن لګښت په هر حالت کې د یوې واحدې قاعدې له مخې نه ورکول کېږي؛ په محکمه‌ییزو بهیرونو کې د ژباړن حق‌الزحمه د اجرایي لګښتونو برخه کېدای شي. ملي شورا، د پوهنې وزارت، د دولت د خپرونو اداره، د تلویزیون، راډیو خپرونو او سینما دولتي کمېټه او محکمې هر یو په خپلو برخو کې د ژبې د کارونې اړوند مسوولیتونه لري. د دولت رسنۍ تر ډېره ترکمني کاروي. رسمي وېب‌پاڼې او د TDH خدمتونه په روسي او انګلیسي بڼې هم خپرونې کوي، او په روسي ژبه ورځپاڼو کې «Neýtralny Turkmenistan» شامله ده. سیمه‌ییز تلویزیوني خبرونه کله ناکله روسي او انګلیسي هم کاروي. نړیوال تلویزیوني چینل «Turkmenistan» په ترکمني، روسي، انګلیسي، عربي، فارسي، چینايي او فرانسوي خپرونې کوي. د شته شواهدو له مخې د ازبکي ژبې رسمي رسنیز جوړښت نه دی رامنځته شوی. ترکمني د ادبي معیار جوړونې او خپرونو لپاره هم مرکزي ده؛ روسي ژبې کتابونه او درسي کتابونه، سیمه‌ییزې لهجې او شفاهي دودونه د پراخ کلتوري چاپېریال برخه جوړوي.