په ترکمنستان کې دودونه

په ترکمنستان کې دودیز ژوند کلني جشنونه، د ژوند پړاوونو دودونه، کورني کړنې، کالي، موسیقي، شفاهي کیسې، صنایع او سیمه‌ییزې بڼې سره یوځای کوي. پنځه ولایتونه احل، بلخان، داش‌اغوز، لباب او ماري دي، او عشق‌آباد هم ورسره دی. سیمه‌ییز توپیرونه د غالیو نقشونو، ستن‌دوزۍ، ګاڼو، نمد جوړولو، لوښو، موسیقۍ او په عامه مراسمو کې د دودونو د وړاندې کولو پر بڼه اغېز کوي. نوروز بایرامي، چې د پسرلي ملي جشن هم بلل کېږي، په ټول ترکمنستان کې د مارچ په 21 او 22 نمانځل کېږي. د عامه جشن اصلي ځای د احل ولایت د آق بوغدای ولسوالۍ «Nowruz ýaýlasy» دی. دودونو کې د کور او انګړ پاکول، د سمنو او نورو مراسمو خوړو چمتو کول، مېلمه‌پالنه، ډالۍ، زانګوګانې، له اوره ټوپ وهل، خېمې، ولسي لوبې، موسیقي او د لاسي صنایعو نندارې شاملې دي. خواړه دلته د معنا لرونکي مراسمو د لېږدوونکي په توګه راځي؛ د پخلي تفصیلي کړنې د خوړو موضوع پورې اړه لري. ودونه «Turkmen toy» نومېږي. په دودونو کې د ناوې د زوم کور ته راتګ، د «gelinalyjy» په نوم سینګار شوې اوښانو کاروان، لاسي ډالۍ، موسیقي، «Kushtdepdi» او د سینګار شوو آخال‌تکه آسونو کارونه شاملېدای شي. «düýpli gyňaç» د ناواده نجونو سرپوښ د واده شوو ښځو له سرپوښ سره بدلوي. د واده مراسم د واده رسمي دولتي ثبت نه بدلوي؛ قانوني عمل دولتي ثبت دی. غالۍ اوبدل د ترکمن هویت او یووالي مهم څرګندونه ده. ترکمن غالۍ په افقي یا عمودي دارونو له وړۍ یا ورېښمو لاس اوبدل کېږي، او نقشونه، رنګونه او مواد یې سیمه‌ییز دودونه او چاپېریال منعکسوي. پنځه مهم «göl» نقشونه د آخال‌تکه، سالیر، ارساري، چوودور او یوموت له دودونو سره تړاو لري. د ترکمن غالۍ ورځ نندارتونونه، عملي نندارې، سیالۍ او ویاړنې لري؛ فعالیتونه د ترکمن غالیو ملي موزیم او د «Türkmenhaly» دولتي ټولنې له لارې کېږي. غالۍ د زېږون، واده، لمانځه یا ماتم په مراسمو کې کارېدای شي؛ دلته د لمانځه او ماتم غالۍ د دودیزو توکو په توګه بحث کېږي، نه د دیني اصولو یا دیني قانون د بدیل په توګه. د ترکمني ستن‌دوزي د ورېښمو د تار څو پوړیز تخنیکونه او سیمه‌ییزې کوک‌دوزۍ او نقشونه کاروي. دا د واده او جنازې په جامو، کلتوري مراسمو او ورځنیو جامو کې لیدل کېږي. دودیز کالي «don»، «koynek»، «chavyt»، «kurta»، «chyrpy»، «tahya»، «düýpli gyňaç» او «börük» یا «topby» رانغاړي. ورېښم، پنبه، د اوښ وړۍ او د پسه وړۍ عام مواد دي؛ سپین زر ګاڼې او عقیق سیمه‌ییز او ټولنیز معنا لري. چپنونه د عزت او درناوي څرګندونه کولای شي. ښځو او نجونو ډېر ځله د کورنۍ د ښوونې له لارې ستن‌دوزي لېږدولې، خو د زده‌کړې فرصت یې په عمر یا جنسیت پورې محدود نه دی. موسیقي او شفاهي دود د دوتار، یعنې دوه‌تاره اوږده‌غاړې بربط، دوتار غږولو، د بخشي سندرو او د «dessanchy bagshy» کار رانغاړي؛ نوموړی حماسي روایت، شعر، نثر او غږیز بداهه‌ویل سره یوځای کوي. «Görogly» د دوتار او ګیجک له ملتیا سره د اجرا له لارې کیسې، ارزښتونه او هویت ساتي. «Kushtdepdi» بداهه نېکې هیلې له همغږو خبرو، اشارو او ګامونو سره یوځای کوي او په مراسمو، ودونو، ملي جشنونو او نورو غونډو کې وړاندې کېږي. نور صنایع د توت ونو او ورېښمو چینجیو له لارې د ورېښمو تولید، د «keche» او «koshma» په څېر نمدي توکي، د «zergärçilik» په نوم د ګاڼو جوړول، لوښي، د نی‌بوټي اوبدل او د موسیقۍ د وسایلو جوړول رانغاړي. د آخال‌تکه دودونه د نوم ایښودلو، سپرلۍ، سیالیو، ښکلا سیالیو او د آسونو سینګار شاملوي؛ د «Alabay» دودونه د ګوډاګي زېږون او نوم ایښودلو، ساتندوی تعویذونو، د کورنۍ ښوونې، روزونکو کلبونو او سیالیو برخه لري. پوهه د کورنیو، استادانو، شاګردانو، ټولنو، ښوونځیو، موزیمونو، کارځایونو او آس‌ځغلولو مرکزونو له لارې لېږدول کېږي. د ملګرو ملتونو د ښوونې، ساینس او کلتور سازمان (UNESCO) د ترکمنستان دودونو په ډله کې «Görogly»، «Kushtdepdi»، د ترکمن غالیو دودیز اوبدل، د دوتار جوړول او دودیزه موسیقي غږول، د ورېښموچینجي پالنه او د ورېښمو تولید، د ترکمني ستن‌دوزي، د نصرالدین خواجه کیسې، د آخال‌تکه آسونو روزنه او سینګار، نوروز او د ترکمن «alabay» سپي روزلو هنر ثبت کړي دي. د 2026 کال د زېږون او ماشومتوب دودونو نوماندۍ چمتووالی روان دی او لا نه ده ثبت شوې. د کلتور وزارت، د نامادي میراث څانګه یا دفتر، د UNESCO ملي کمېسیون، موزیمونه، «Türkmenhaly»، د ولایتونو کلتوري ادارې، هنري ښوونځي او د ټولنو د دودونو ساتونکي د مستندسازۍ، ساتنې، ښوونې او عامه وړاندې کولو ملاتړ کوي. د ترکمنستان کلتوري چوکاټ د 2013 کال د کلتور قانون، په 2012 کې جوړ شوی ملي فهرست، په 2014 کې رامنځته شوی اړوند دفتر او د 2015 کال د ملي نامادي کلتوري میراث د ساتنې قانون رانغاړي. دا اقدامات کلتوري حقونه او ساتنه پیاوړې کوي، خو د دودیز عمل د ترسره کولو عمومي قانوني مکلفیت نه دی ټاکل شوی. خصوصي مراسم ټولنیز تمې لرلای شي، خو قانوني اغېز یې توپیر کوي. عامه جشنونه او کلتوري پروګرامونه عموماً په ټول هېواد کې د لاسرسي وړ دي، حال دا چې خصوصي ودونه، کورني مراسم، لاسي صنایع، ګاڼې او غالۍ د لګښت او وخت له مخې توپیر لري. سرچینې د ګډون لپاره عمومي د داخلې فیس یا ملي نرخ نه ټاکي. دودونه د UNESCO د پېژندنې، فهرستونو، موزیمونو، سیالیو، ګرځندوی، دولتي جشنونو، عصري نساجۍ او اوسنیو طرحو له لارې بدلېږي.