کسب‌وکار در افغانستان

کسب‌وکار می‌تواند به صورت مالکیت انفرادی، شراکت، شرکت با مسئولیت محدود یا شرکت سهامی سازمان‌دهی شود. اداره ثبت مرکزی کسب‌وکار و مالکیت فکری افغانستان (ACBR-IP) زیر نظر وزارت صنعت و تجارت (MoIC) روند ثبت این شکل‌ها را ارائه می‌کند، اما ثبت به‌خودی‌خود همه جوازهای لازم برای فعالیت را فراهم نمی‌کند. مالک باید جداگانه جوازهای تجاری، بخشی، شهری، فنی، محیط‌زیستی، واردات یا صادرات را از مراجع مسئول بررسی کند. اجرای مقررات در ولایت‌ها و شهرداری‌ها می‌تواند متفاوت باشد و برای همه انواع کسب‌وکار یک روند یک‌پارچه و تأییدشده سراسری وجود ندارد. پیش از آغاز، فعالیت، مالکیت، محل، سرمایه، بازار هدف و خطرهای اصلی را ارزیابی کنید. صفحه روند ACBR-IP می‌گوید درخواست می‌تواند شامل اسناد هویتی رئیس و معاون، دو دسته عکس رنگی و اساسنامه باشد؛ برای مالکیت انفرادی یا روند درخواست جاری ممکن است اسناد دیگری لازم باشد. پیش از ثبت، فورم، هزینه، اسناد و زمان رسیدگی جاری را از MoIC یا ACBR-IP تأیید کنید. صفحه روند همچنین به معرفی‌نامه، پرداخت هزینه، انتشار در جریده رسمی و انتقال داده‌ها به مرجع درآمد اشاره می‌کند. تغییرات مهم مانند مالکیت، مدیریت اجرایی، محل یا سرمایه اولیه ممکن است نیازمند به‌روزرسانی باشد. اداره عواید افغانستان (ARD) امور شناسایی مالیاتی، فورم‌ها، تقویم مالیاتی، ثبت اسناد، اختلاف‌های مالیاتی و خدمات الکترونیکی را انجام می‌دهد. گفته شده شماره شناسایی مالیاتی (TIN) اشخاص حقوقی از طریق دفتر توزیع TIN یا ACBR-IP و دفتر مرکزی ARD توزیع می‌شود. وضعیت مالیاتی به شکل حقوقی، گردش مالی، فعالیت، واردات، منبع درآمد و نظام جاری ARD بستگی دارد. به‌روزرسانی توسعه افغانستان بانک جهانی در آوریل 2025 در وضعیت‌هایی که بررسی کرده، مالیات بر درآمد شرکت‌ها را 20% و مالیات ثابت تاجران بر واردات را به‌جای مالیات بر درآمد 2% تا 3% گزارش کرد؛ این ارقام را نباید خودکار به همه کسب‌وکارها تعمیم داد. فاکتورها، دفترها، اظهارنامه‌ها، اسناد حقوق و پیمانکاران، گمرک و پرداخت‌ها را نگه دارید. کسب‌وکارها معمولاً عملیات را از سود انباشته، منابع خانوادگی یا اجتماعی، اعتبار تأمین‌کننده، پول نقد، حواله، مؤسسات خردمالی یا بانک‌ها تأمین می‌کنند. بانک مرکزی افغانستان (DAB) بر بانک‌ها، صرافی‌ها، ارائه‌دهندگان خدمات پولی، مؤسسات پول الکترونیکی، مؤسسات پرداخت و مؤسسات خردمالی نظارت دارد. برای بسیاری از کسب‌وکارهای کوچک و متوسط دسترسی به مالی رسمی محدود است و وثیقه، بررسی مشتری، غربال‌گری تحریم‌ها، دسترسی به ارز، بانکداری کارگزاری، نقدینگی، هزینه انتقال و تقلب می‌توانند بر دسترسی اثر بگذارند. ارائه‌دهنده دارای جواز با قرض‌دهنده غیررسمی یکسان نیست. اتاق تجارت و سرمایه‌گذاری افغانستان (ACCI) از منافع بخش خصوصی نمایندگی می‌کند و به شبکه‌سازی و ارتباطات تجاری یا سرمایه‌گذاری کمک می‌کند؛ جواز کسب‌وکار صادر نمی‌کند. کسب‌وکارهای متعلق به زنان ممکن است با موانع عملی روبه‌رو شوند که مالکیت رسمی به‌تنهایی برطرفشان نمی‌کند. مطالعه UNDP در سال 2024 روی 3,100 زن گزارش کرد که 41% بدهکار بودند، 73% بدون همراهی یکی از مردان خانواده نمی‌توانستند به بازار محلی برسند و 80% درآمد کسب‌وکار را منبع اصلی درآمد خود می‌دانستند. دسترسی بر اساس ولایت، بخش، محدودیت‌های رفت‌وآمد، شرایط محل کار، دسترسی بانکی و بازار متفاوت است. اتاق تجارت و صنایع زنان افغانستان (AWCCI) از کارآفرینان زن نمایندگی می‌کند و به کسب‌وکارهای واجد شرایط عضویت و پشتیبانی ارائه می‌دهد، اما مرجع دولتی صدور جواز نیست. پروژه دسترسی به مالیه UNDP که برای مه 2024 تا دسامبر 2027 گزارش شده، شامل ضمانت‌های اعتباری پاسخ‌گو به جنسیت، صندوق کسب‌وکار زنان، مالیه اسلامی، کیف پول‌های دیجیتال و پیوندهای بازاری است. ارقام گزارش‌شده برنامه، از جمله تأمین مالی 11,053 بنگاه خرد، کوچک و متوسط و حدود USD 30 میلیون وام خصوصی، فعالیت برنامه را نشان می‌دهند و حق خودکار دریافت اعتبار، کمک‌هزینه یا جواز ایجاد نمی‌کنند. اداره کسب‌وکار همچنین مستلزم توافق‌نامه‌های کتبی مالکیت، شراکت، تأمین‌کننده، مشتری، اجاره و اعتبار، کنترل مطمئن امضا و پول نقد، ثبت موجودی، تمدید جوازها و تهیه نسخه پشتیبان از داده‌ها و ارتباطات است. اختلال برق، اینترنت، حمل‌ونقل و پرداخت می‌تواند عملیات را مختل کند. وضعیت امنیتی، اجرای متغیر یا غیررسمی مقررات، فساد یا اخاذی، سرقت، ضعف روندهای قراردادی یا ورشکستگی، شوک‌های تقاضا، ارز و نقدینگی، محدودیت بانکداری فرامرزی، تحریم‌ها و خطرهای مبارزه با پول‌شویی نیازمند بررسی محلی هستند. پرسش‌های استخدام و قانون کار عمدتاً به موضوع‌های استخدام و قانون کار مربوط‌اند، اما اسناد حقوق و پیمانکاران همچنان بخشی از سوابق کسب‌وکار هستند. فروش کسب‌وکار، تغییر مالکیت، انتقال آن به جانشینان، جابه‌جایی یا ادغام می‌تواند مستلزم به‌روزرسانی ACBR-IP و بررسی تازه جواز یا مالیات باشد. بستن کسب‌وکار نیازمند هماهنگی با MoIC یا ACBR-IP، ARD و مراجع جواز یا بخش مربوطه است. اطلاعیه ARD به تصفیه مالیاتی مقدماتی ظرف 21 روز در صورت ارائه اسناد لازم اشاره دارد؛ این مهلت عمومی برای تکمیل تمام مراحل بستن کسب‌وکار نیست. پیش از لغو ثبت، مالیات، طلبکاران، تعهدات مربوط به کارکنان، اجاره، گمرک و جوازها را تسویه کنید. روند ورشکستگی یا رفع مسئولیت یکنواخت و جاری سراسری تأیید نشده است، بنابراین بررسی حقوقی و مالیاتی محلی مناسب است. هزینه و زمان ثبت، جواز، مالیات، گواهی، ترجمه، محل، حمل‌ونقل، بانکداری و رعایت مقررات بر اساس فعالیت، مالکیت و ولایت تغییر می‌کند و باید پیش از اقدام تأیید شود.