په افغانستان کې ملګرتیا

په دري کې د ملګرتیا اصطلاح دوستي (دوستی (dosti)) او د ملګري لپاره دوست (دوست (dost)) ده؛ په پښتو کې دوستي (دوستي (dosti)) او رفاقت (رفاقت (refāqat)) د ملګرتیا لپاره عامې اصطلاحګانې دي. خپلولي یا د ټولنې تړاو په خپله ملګرتیا نه ګڼل کېږي، که پکې په خپله خوښه ټاکل شوې، شخصي او تکراري دوه‌اړخیزه اړیکه نه وي. اړیکې ډېر وخت د خپلوانو، ګاونډ، زده‌کړې، کار، سوداګرۍ او دیني یا ټولنیزو غونډو له لارې پیلېږي. ټیلیفون، ګرځنده پیغامونه او ټولنیزې رسنۍ هغه مهال شخصي لیدنې بشپړوي چې انټرنېټ، وسایلو، پیسو او خوندي لاسرسي ته لاسرسی وي. په 2025 کې شاوخوا 16 سلنه وګړو انټرنېټ کاراوه؛ د شبکې بندښتونه، لګښتونه او د وسایلو نشتوالی اړیکې نورې هم محدودوي. ښځې او نجونې د لوړو زده‌کړو، کار، د تګ راتګ ازادۍ او عامه ګډون پر محدودیتونو له امله د اړیکو ډېرو لارو ته لږ لاسرسی لري. په کور کې لیدنې، د ښځو د ډلو له لارې اړیکې او لرې اړیکه بیا هم ممکنه کېدای شي، خو په ځای، ملتیا، څارنې او د محرم د قواعدو په پلي کېدو پورې تړلې دي. ماشومان او تنکي ځوانان د خپل عمر سره مناسبې اړیکې، د یوه باوري بالغ پالونکي ملاتړ او له ناوړه ګټې اخیستنې څخه ساتنې ته اړتیا لري؛ له خطر سره مل پټې لیدنې باید ونه شي. بې‌ځایه کېدل، بېرته راستنېدل، له کورنۍ بېلېدل، د اسنادو نشتوالی او بېوزلي شته ملګرتیاوې او د ملاتړ شبکې ګډوډولای شي. د ټولنې پر بنسټ د ساتنې خدمتونه، له ټولنو سره اړیکه (Communication with Communities) او بشري منځګړیتوب عملي مرسته کولای شي، خو د ملګرتیا اداره نه ده او په هر ولایت کې نشته. واکمن چارواکي، سیمه‌ییز امنیتي فعالان، کورنۍ او د ټولنې مشران پر دې اغېز کوي چې اړیکې ممکنې او خوندي دي که نه؛ د ملګرتیا لپاره ځانګړې اداره نشته. ملګرتیا ځانګړي قانوني حقونه یا مکلفیتونه نه رامنځته کوي. رضایت، شخصي پولې، محرمیت او له جبر یا ناوړه ګټې اخیستنې ډډه کول لا هم بنسټیز اصول دي. هم‌جنسه ملګرتیا په خپله کومه ځانګړې جنسي پېژندنه نه ثابتوي؛ خو LGBTQI+ کسان په ځانګړې توګه له خطر سره مخ دي او باید خپل هویت په عامه اړیکو یا خوندي نه پیغامونو کې افشا نه کړي. د ډیجیټلي اړیکو لپاره باید د پېژندنې وړ معلومات تر ممکنه حده لږ شریک شي، او وسایل او حسابونه خوندي وساتل شي. هویتونه باید تایید شي، او انځورونه یا موقعیتونه یوازې په رضایت سره شریک карда شي، ځکه افشا کېدل، ضبط، بلیک‌مېل او د شبکې بندښتونه ممکن دي. افغانستان لا هم له لوړ خطر سره مخ چاپېریال دی چې پکې تښتونه، تاوتریخوالی، پوستې، نه چاودېدلي توکي او سیمه‌ییز محدودیتونه شته. د لیدنې ځای، ملتیا، لاره او د اړیکې وخت باید د اړوند ولایت له اوسني امنیتي وضعیت سره سم برابر شي. د فشار، ګواښ، بلیک‌مېل یا تعقیب په صورت کې، که خوندي وي، د اړیکې محدودول یا بندول مناسب کېدای شي. شواهد په خوندي توګه وساتئ او که اړتیا وي باوري د ساتنې، حقوقي یا بشري مؤسسې ته یې وسپارئ. ملګرتیا یو شان لګښتونه یا مهلتونه نه لري، خو ترانسپورټ، ټیلیفون، د معلوماتو بسته، وسایل او خوندیتوبي ګامونه عملي لګښتونه رامنځته کولای شي.