افغانستان ۾ تاريخ

افغان علائقن ۾ زراعت ۽ مستقل آباديون 6,000 سالن کان به اڳ وجود ۾ آيون. برونز دور ۾ اتر ۾ شهري ثقافت ترقي ڪئي؛ ٽيپي فولول لڳ ڀڳ 2,200 ق.م جو آهي. لاجورد ۽ ٻيا خام مال واپاري رستن وسيلي پاڙيسري علائقن تائين پهچندا هئا. باختر ۽ بي ايم اي سي جا آثار ڏيکارين ٿا ته شروعاتي ترقي جا ڪيترائي مرڪز هئا. قديم زماني ۾ افغان علائقا مختلف وقتن تي هخامنشي اثر هيٺ آيا، سڪندر جي لڳ ڀڳ 328 ق.م واري مهم کان پوءِ ٺهيل رياستن، سلوڪي دنيا ۽ يوناني-باختري بادشاهت جو حصو رهيا. موريا، هند-يوناني، سٿين ۽ پارٿين رياستن سان گڏ، پهرين کان ٽين صدي عيسويءَ تائين ڪوشان سلطنت جي دور ۾ باختر، گنڌارا، ڪابل ۽ هلمند علائقي جا لاڳاپا وسيع ٿيا. ٻڌمت، زرتشت مذهب ۽ ٻيا عقيدا تاريخي طور ثابت ٿيل آهن. ستين صديءَ ۾ عرب فتوحات کان پوءِ اسلامي رياستون وجود ۾ آيون. اسلام قبول ڪرڻ جو عمل ڪيترين صدين تائين هليو ۽ علائقي موجب مختلف هو. ساماني، غزنوي ۽ غوري حڪمرانن غزني، هرات، بلخ ۽ ڪابل جهڙن مرڪزن کي ترقي ڏني. پوءِ سلجوقي، خوارزمي، منگول ۽ تيموري حڪمرانن سياسي ۽ ثقافتي لاڳاپا بدلايا. تيرهين صديءَ جي منگول فتح ۽ تيموري مرڪز طور هرات ڏيکارين ٿا ته طاقت جا علائقائي محور اڪثر اڄوڪين سرحدن کان ٻاهر تائين پکڙيل هئا. شروعاتي جديد دور ۾ مغل، صفوي ۽ ازبڪ حڪمران مختلف افغان علائقن تي اثر لاءِ مقابلو ڪندا رهيا. مير ويس هوتڪ جي بغاوت سان هوتڪ خاندان قائم ٿيو، جيڪو 1709 کان 1738 تائين رهيو. احمد شاهه دراني 1747 کان 1772 تائين حڪمراني ڪئي ۽ اهڙي سلطنت جو بنياد وڌو جيڪا اڄوڪي افغانستان کان گهڻو اڳتي پکڙيل هئي. تنهنڪري هن دور کي جديد قومي رياست جي سڌي ۽ مسلسل قيام طور سمجهڻ مناسب ناهي. جديد رياست جي قيام سان مرڪزي اختيار، سرحدي سياست ۽ تشدد به گڏ رهيا. ٽي اينگلو-افغان جنگيون 1839 کان 1842، 1878 کان 1880 ۽ 1919 ۾ ٿيون. عبدالرحمان خان 1880 کان 1901 تائين حڪمراني ڪئي ۽ مرڪزي اقتدار مضبوط ڪيو، جڏهن ته سرحدن جي نئين ترتيب ٿي. 1893ع جي ڊيورنڊ لائين اڃا تڪراري آهي. امان الله خان 1919 ۾ آزادي حاصل ڪئي ۽ سڌارا شروع ڪيا. بادشاهت 1973 تائين رهي؛ پوءِ دائود جي جمهوريه آئي، جيڪا 1978 جي ثور انقلاب تائين قائم رهي. ويجهي تاريخ ۾ پي ڊي پي اي ۽ جمهوريه جي حڪمراني، 1979 کان سوويت مداخلت، 1989 ۾ سوويت فوجن جو نڪرڻ، مجاهدين سان تڪرار، 1992 ۾ نجيب الله حڪومت جو خاتمو ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي گهرو ويڙهه شامل آهن. طالبان سيپٽمبر 1996 ۾ ڪابل تي قبضو ڪيو ۽ 2001 تائين حڪمراني ڪئي. آمريڪا جي اڳواڻيءَ واري فوجي ڪارروائي 7 آڪٽوبر 2001 تي شروع ٿيڻ کان پوءِ ڪابل 13 نومبر 2001 تي سندن قبضي ۾ آيو. بون جي عبوري بندوبست سان اسلامي جمهوريه قائم ٿي، جيڪا 2004ع جي آئين سان شروع ٿي ۽ 2021 تائين رهي. 15 آگسٽ 2021 تي حڪومت ختم ٿي ۽ طالبان ڪابل تي قبضو ڪيو. ٿوري ئي وقت ۾ هنن سڄي ملڪ تي ڪنٽرول قائم ڪيو ۽ تڏهن کان عملي طور حڪمراني ڪري رهيا آهن. هٿياربند مخالفت، آءِ ايس آءِ ايل-ڪي پي، ماڻهن جي بي دخلي، عام شهرين کي نقصان، آرڪائيوز جو ضايع ٿيڻ، عورتن ۽ ڇوڪرين جي حقن تي پابنديون، ۽ معاشي توڙي انساني بحران موجوده تاريخي صورتحال جو حصو آهن. 1978 کان 2021 واري دور کي سرد جنگ، پراڪسي جنگ، انقلاب، گهرو ويڙهه يا رياست ۽ سماج جي تڪرار طور سمجهڻ بابت مختلف رايا آهن. افغانستان ۾ تاريخي تحقيق لاءِ فارسي ۽ دري، پشتو، عربي، ترڪي، يوناني ۽ چيني ذريعا، گڏوگڏ نوآبادياتي ۽ بين الاقوامي آرڪائيوز استعمال ٿين ٿا. تاريخناما، دستاويز، سڪا، آثارِ قديمه، اڏاوتون ۽ زباني تاريخ هڪ ٻئي جي مدد ڪن ٿا. هر ذريعي جي اصليت، تاريخ، ترجمي، نقطهٔ نظر ۽ ممڪن سياسي مفادن جو جائزو وٺڻ گهرجي. ڪابل يونيورسٽي جو افغانستان سينٽر (Afghanistan Centre at Kabul University (ACKU)) ۽ افغانستان جا قومي آرڪائيوز (National Archives of Afghanistan) اهم حوالا آهن؛ اڳئين اداري جو ڊجيٽل فهرست نامو رسائي ۾ مدد ڪري سگهي ٿو. پر آرڪائيوز ۽ تاريخي ماڳن تائين رسائي اداري، حڪومت، صوبي، سيڪيورٽي، ٻولي، جنس ۽ تحقيق جي منصوبي تي دارومدار رکي ٿي. لکت ۾ اجازت گهربل ٿي سگهي ٿي؛ سڄي ملڪ لاءِ هڪجهڙيون فيسون يا مهلتون مقرر ناهن. ذريعن ۽ شين جي حفاظت، زباني تاريخ لاءِ رضامندي، ۽ غيرمجاز کوٽائي، ڪڍڻ يا برآمد خلاف ضابطا مڃڻ گهرجن. ڪابل، قنڌار، هرات، بلخ يا مزار، باميان، ننگرهار، بدخشان، هلمند ۽ غور جون تاريخي راهون پنهنجون پنهنجون آهن. باميان ٻڌمت ۽ اسلام جا تاريخي پرت ڳنڍي ٿو؛ طالبان پاران 2001 ۾ ٻن ٻڌ مجسمن جي تباهي ويجهي تاريخ جو واقعو پڻ آهي ۽ عالمي ثقافتي ورثي جي تحفظ جو مثال پڻ. تنهنڪري تاريخي بيانن ۾ علائقائي ترقي، سياسي حڪمراني، زنده روايتن ۽ فن توڙي يادگارن جي تحفظ ۾ فرق رکڻ گهرجي.