د ژوند پړاوونه په افغانستان کې

تر 18 کلونو کم عمره ماشومان د ماشوم د حقونو کنوانسیون خوندي کوي، خو د عمر قواعد او پلي کېدل د قانوني موضوع له مخې توپیر لري. د نفوسو د ثبت ادارې له لارې د زېږون ثبت، چې د مدني ثبت ادارې یا د حیاتي احصایو د سیستم په نوم هم یادېږي، د عمر په تایید او ښوونځي، ساتنې، رسمي خدمتونو او وروسته کار ته په لاسرسي کې مرسته کوي؛ د 2022–23 MICS وموندله چې تر پنځو کلونو کم عمره 58% ماشومانو د زېږون سند نه درلود. د تذکرې یا برېښنايي تذکرې ترلاسه کول کېدای شي سیمه‌ییز تصدیق، عکسونه، بایومتریک ثبت او د نارینه خپلوانو اسناد وغواړي؛ کړنلارې د ځای او کورنۍ د شرایطو له مخې توپیر کوي. رسمي لومړنۍ زده‌کړه د ماشومانو لپاره د زده‌کړې اصلي لاره ده. نجونې له 2022 راهیسې له منځنیو زده‌کړو او د وروستیو محدودیتونو له مخې له لوړو زده‌کړو ایستل شوې دي؛ یونیسف په 2025 کې راپور ورکړ چې 2.2 میلیونه نجونې له لومړنۍ کچې پورته له زده‌کړې محرومې دي. د ټولنې پر بنسټ زده‌کړه، چټک ټولګي او نورې غیررسمي برنامې د زده‌کړې بدیلې لارې برابروي، خو په اتومات ډول د رسمي ښوونځي په څېر د پرمختګ یا پېژندنې زمینه نه برابروي. واټن، بې‌وزلي، ناامني، بې‌ځایه کېدل، معلولیت، د اسنادو نشتوالی او د ښځینه ښوونکو کموالی لاسرسی محدودولای شي. د ملګرو ملتونو په پروګرامونو کې ځواني عموماً د شاوخوا 10 تر 19 کلونو عمرونو په توګه ګڼل کېږي، خو افغانستان داسې یو تایید شوی قانوني تعریف نه لري چې په ټولو برخو کې د ځوانۍ عمر وټاکي. ځوانان ډېری وخت د زده‌کړې، مهارت‌زده‌کړې، غیررسمي کار، واده، مور او پلار کېدو او کډوالۍ ترمنځ له اټکل وړ رسمي لارې پرته تګ راتګ کوي. نجونې د زده‌کړې، کار، تګ راتګ او عامه ګډون محدودیتونو سره مخ دي؛ هلکان د ماشومانو د کار، کډوالۍ، جذب او ساتنې له لوړو خطرونو سره مخ دي. د ځوانانو پروګرامونه، ټولنیز نوښتونه او د UNFPA د ځوانانو د روغتیا کرښې په څېر خدمتونه د پروژې پر بنسټ دي؛ نو شتون یې باید په سیمه کې وکتل شي. د بلوغ پړاو تر ډېره د غیررسمي کار، د کورنۍ مسؤلیتونو او کورني ملاتړ له مخې تنظیمېږي. معیشت ته لاسرسی د بې‌وزلۍ، جنسیت، ځای، اسنادو، امنیت او له بې‌ځایه کېدو د راستنېدو له مخې توپیر لري. حرفوي زده‌کړه، په کور کې کار او ټولنیز معیشت د عملي بدیلونو په توګه کارېدلی شي، خو کچه او پېژندنه یې محدوده ده. د ښځو د زده‌کړې، کار او عامه ګډون محدودیتونه د ژوند ډېرې ممکنې لارې سختې تنګوي. واده، امیندواري او مور او پلار کېدل د استوګنځای، عاید، تګ راتګ او خدمتونو ته لاسرسی بدلولای شي. د 2022–23 MICS راپور ورکړ چې د 20 او 49 کلونو ترمنځ 38.9% ښځو لومړی واده تر 18 کلنۍ مخکې کړی و، او د ولایتونو ترمنځ یې توپیر ډېر و. بې‌وزلي، له ښوونځي ایستل او بې‌ځایه کېدل د ماشومانو یا جبري ودونو خطر زیاتولای شي. نکاح یا نکاح، د کورنۍ مشران، دیني شخصیتونه او دودیز بهیرونه ښايي واده په غیررسمي ډول تنظیم یا ملاتړ کړي؛ خو ثبت، رضایت او د ساتنې پایلې توپیر لري او د ټول افغانستان لپاره یو شان ادعا نه شي کېدای. مشران عموماً پر کورنۍ، خپلوانو، ګاونډیانو او ټولنیز ملاتړ تکیه کوي. د افغانستان لپاره د ټول هېواد یو نړیوال زوړوالي تقاعد یا د اوږدمهاله پاملرنې د لاسرسي وړ درجه‌وار نظام په شواهدو نه دی ثابت شوی. د پخوانیو ملکي کارکوونکو او امنیتي تقاعد پروګرامونو یوازې د کاري ځواک محدودې برخې پوښلې، او له 2021 وروسته د پیسو ورکولو یا اصلاحاتو چارې نامعلومې پاتې دي. بشري نغدي، خوراکي یا د سرپناه مرستې له زیان‌مننې سره مرسته کولای شي، خو منظم تقاعد نه دی. د پاملرنې اړتیا عموماً په کورنۍ کې اداره کېږي او ډېری وخت ښځینه خپلوانې یې پر غاړه وي؛ ټولنیز رضاکاران او د معلولیت په پام کې نیوونکي بشري یا نادولتي خدمتونه یوازې په ځینو ځایونو کې شته. معلولیت د هر عمر او د ژوند پر هر بدلون اغېز کولای شي. ترانسپورت، د لاسرسي نه وړ ودانۍ، بدنامه کول، د اړیکو خنډونه، لګښتونه، د اسنادو نشتوالی او جنسیتي محدودیتونه زده‌کړې، کار، پاملرنې او ساتنې ته لاسرسی بندولای شي. په شته څېړنو کې د افغانستان لپاره د ټول هېواد یو شان ګټه یا د پاملرنې تضمین نه دی ثابت شوی؛ نو مناسبې آسانتیاوې او سیمه‌ییز خدمتونه باید د هرې قضیې لپاره جلا تایید شي. بې‌ځایه کېدل، راستنېدل، وچکالي، زلزلې، د شخړې اړوند ناامني، بې‌وزلي او د خوراک یا عاید ټکانونه زده‌کړه، کار، د واده وخت، پالنه او د کورنۍ یووالی ګډوډولای شي. UNHCR په 2025 کې د شاوخوا 2.9 میلیونه راستنېدنو راپور ورکړ، چې جبري راستنېدنې هم پکې وې. راستنېدونکي ماشومان او ځوانان ښايي اسناد، سرپناه، ښوونځي، معیشت یا سیمه‌ییزې شبکې ونه لري. عملي ملاتړ کېدای شي د کورنۍ موندنه او بیا یوځای کول، د ساتنې راجع کول، سرپناه، د زده‌کړې دوام، مدني اسناد او د کډوالو او راستنېدونکو چارو وزارت، د ملګرو ملتونو ادارو یا منل شوو نادولتي ادارو له لارې د معیشت مرسته وي. لاسرسی د پروګرام، تمویل او ولسوالۍ له مخې توپیر لري؛ سیمه‌ییز مشران، شوراګانې او دیني مشران ښايي د لاسرسي یا ملاتړ مرسته وکړي، خو د رسمي ساتنې یا عدلي نظام په څېر حقونه یا قانوني ځواک نه لري.