Afg‘onistonda tillar

Dariy va pushtu hududlararo davlat, ta’lim, ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy muloqotda muhim o‘rin tutadi. Dariy ko‘pincha umumiy aloqa tili bo‘lib xizmat qiladi. Afg‘onistonning boshqa tillari qatoriga o‘zbek, turkman, baluj, pashayi, nuristoniy, pomir, hazorajiy, aymoqiy, shug‘niy, vaxoniy, ishkoshimiy, gujari, brahuy, qirg‘iz, mog‘uliy, arab va ingliz tillari kiradi. Ro‘yxat to‘liq emas; mahalliy nomlar hamda alohida til yoki sheva sifatida tasniflash manbaga qarab farq qiladi. Rasmiy til — davlat idoralari rasmiy ish yuritishda foydalanadigan tildir. 2004-yilgi Konstitutsiyada dariy va pushtu davlatning rasmiy tillari deb belgilangan. Tegishli tilda so‘zlashuvchilar ko‘pchilik bo‘lgan hududlarda o‘zbek, turkman, baluj, pashayi, nuristoniy yoki pomir tili ham rasmiy til sifatida ishlatilishi mumkin edi. Biroq Adliya vazirligi bu Konstitutsiyani bekor qilingan konstitutsiyalar qatorida ko‘rsatadi. Bu holat hozir amalda bo‘lgan va butun mamlakatda bir xilda qo‘llanadigan huquqiy tartib mavjudligini tasdiqlamaydi. Dariy tiliga, jumladan, kobuliy lahjalari, hazorajiy va aymoqiy kiradi. Pushtu tili shimoliy, markaziy va janubiy lahjalarga bo‘linadi. Etnik mansublik muayyan tilga avtomatik ravishda mos kelmaydi. 2026-yil 23-avgust holatida mutaxassislar va ta’lim muassasalari dariy va pushtu imlosi hamda atamalarini standartlashtirish va muvofiqlashtirish ustida ishlayotgan edi. Butun mamlakat miqyosida joriy etilgan natija tasdiqlanmagan. Hozirgi ma’muriy amaliyotda yangi tadbirkorlik litsenziyalari va nomlar uchun pushtu va dariyga alohida e’tibor beriladi. Butun mamlakat bo‘ylab bir xil til xizmatlari mavjudligi hujjatlashtirilmagan. Hududdagi ko‘pchilik tili, mas’ul muassasa, xodimlar soni hamda mahalliy xavfsizlik va resurs sharoitlari amaldagi imkoniyatlarga ta’sir qilishi mumkin. Shu sababli mahalliy ko‘pchilik tilida xizmat doimiy ko‘rsatilishiga kafolat yo‘q. Ta’lim vazirligi veb-saytlarida bir necha maktab bosqichida dariy va pushtu fanlari ko‘rsatilgan. O‘zbek, baluj va pashayi tillaridagi darsliklar 1–9-sinflar uchun qayd etilgan. Eskiroq davlat dasturlarida turkman, nuristoniy, gujari, shug‘niy va vaxoniy tillari ham tilga olinadi. Darslar, o‘qituvchilar va materiallar muayyan hudud va maktabda haqiqatan mavjudligini alohida tekshirish kerak. Maktabga kirishdagi cheklovlar, jumladan qizlarning o‘rta ta’limdan chetlatilishi ham ta’limda qatnashishga ta’sir qiladi, ammo bu alohida til siyosati emas. Davlat teleradioeshittirish tashkiloti pushtu, dariy, o‘zbek, ingliz va arab tillarida dasturlar berishini bildiradi. 2023-yilda Axborot va madaniyat vazirligi gujari, pashayi, turkman, o‘zbek, baluj va nuristoniy tillarida davlat oylik jurnallari chiqarilishini ma’lum qilgan. Shunga qaramay, senzura, foydalanish cheklovlari va ommaviy axborot vositalariga bosim tilga oid axborot hamda madaniy materiallarning amalda mavjudligini cheklashi mumkin. Avvalgi konstitutsiyaviy qoidalarga ko‘ra, sud ishtirokchisi sud tilini tushunmasa, sud jarayonida unga yordam berilishi kerak edi. Axborot, hujjatlar va ish yuritish jarayoni shaxsning ona tiliga tarjima orqali tushunarli qilinishi lozim edi. Hozirgi kunda butun mamlakat bo‘ylab amal qiladigan tarjimonlar reyestri yoki til xizmatlari uchun yagona majburiy muddat belgilangani tasdiqlanmagan. Idoraga qarab xususiy tarjima, mahalliy tarjimon, qo‘shimcha safar va kutish xarajat hamda mehnatni oshirishi mumkin. Umumiy til xizmati to‘lovi aniqlanmadi. Afg‘onistonda til o‘zlikni anglash, adabiyot, og‘zaki an’ana va mahalliy jamoalar birdamligi uchun ham katta ahamiyatga ega. Dariy va pushtu odatda davlat xizmatlari va hududlararo aloqadan eng keng foydalanish imkonini beradi. Mahalliy tillar ishonch, dastlabki muloqot va madaniy davomiylikni mustahkamlaydi, biroq muassasalarda ko‘pincha ayrim hududlar yoki maskanlar bilan cheklanadi. Hozirgi ishonchli so‘zlovchilar ulushi va hududiy ko‘pchilik tillarining to‘liq xaritasi mavjud emas.