قۆناغەکانی ژیان لە ئەفغانستاندا

منداڵانی خوار 18 ساڵ بە پەیماننامەی مافەکانی منداڵ دەپارێزرێن، بەڵام یاسای تەمەن و جێبەجێکردن بەپێی بابەتی یاسایی جیاوازن. تۆمارکردنی لەدایکبوون لە بەشی تۆماری دانیشتووان، کە بە دەزگای تۆماری مەدەنی یان سیستەمی ئاماریی ژیانییش ناسراوە، یارمەتی پشتڕاستکردنەوەی تەمەن و دەستگەیشتن بە قوتابخانە، پاراستن، خزمەتگوزاریی فەرمی و کاری داهاتوو دەدات؛ MICSی 2022–23 دۆزییەوە کە 58%ی منداڵانی خوار پێنج ساڵ بڕوانامەی لەدایکبوونیان نەبوو. وەرگرتنی تذکەرە یان تذکەرەی ئەلیکترۆنی ڕەنگە پێویستی بە پشتڕاستکردنەوەی ناوخۆ، وێنە، تۆماری بایۆمەتری و بەڵگەی خزمێکی پیاو هەبێت؛ ڕێکارەکان بەپێی شوێن و بارودۆخی خێزان دەگۆڕێن. خوێندنی سەرەتاییی فەرمی ڕێگای سەرەکیی خوێندنی منداڵانە. لە 2022ەوە کچان لە خوێندنی ناوەندی دوورخراونەتەوە و سنووردارکردنی دواتر خوێندنی زانکۆییانیشی قەدەغە کردووە؛ یونیسێف لە 2025 ڕایگەیاند 2.2 ملیۆن کچ لە خوێندنەوەی دوای سەرەتایی بێبەشن. فێرکاریی کۆمەڵگایی، پۆلی خێرا و بەرنامە نافەرمییەکان جێگرەوەی فێربوون دەدەن، بەڵام پێشچوون یان ناساندنی یەکسانی قوتابخانەی فەرمی خۆکارانە نادەن. دووری، هەژاری، نائاسایی، ئاوارەیی، کەمئەندامی، نەبوونی بەڵگە و کەمی مامۆستای ژن دەستگەیشتن سنووردار دەکەن. هەرزەکاری لە بەرنامەکانی نەتەوە یەکگرتووەکاندا بە گشتی تەمەنی نزیکەی 10 تا 19 ساڵە، بەڵام ئەفغانستان پۆلێکی یاساییی تاکی پشتڕاستکراوی گەنجانی هەموو کەرتەکان نییە. گەنجان زۆرجار بەبێ ڕێگای فەرمیی پێشبینی‌کراو لەنێوان خوێندن، ڕاهێنانی پیشەیی، کاری نافەرمی، هاوسەرگیری، منداڵبوون و کۆچدا دەگوازنەوە. کچان سنوورداریی خوێندن، کار، جووڵە و بەشداریی گشتییان هەیە؛ کوڕانیش مەترسیی زیاتر لە کارکردنی منداڵ، کۆچ، بەکارهێنانی زۆرەملێ و پاراستن ڕووبەڕوون. بەرنامەکانی گەنجان، چالاکیی کۆمەڵگا و خزمەتگوزارییەکانی وەک هێڵی تەندروستیی گەنجانی UNFPA بەرنامەیی و پڕۆژەیین، بۆیە دەبێت بەردەستبوونیان لە ناوخۆ بپشکنرێت. ژیانی گەورەساڵان زۆرجار لە دەوری کاری نافەرمی، بەرپرسیارێتیی ماڵ و پشتگیریی خێزان ڕێکدەخرێت. دەستگەیشتن بە ژیان بە هەژاری، ڕەگەز، شوێن، بەڵگە، ئاسایش و گەڕانەوە لە ئاوارەییەوە دەبەسترێتەوە. ڕاهێنانی پیشەیی، کاری لە ماڵەوە و ژیانی کۆمەڵگایی جێگرەوەی کرداری دەبن، بەڵام قەبارە و ناساندنیان سنووردارە. سنووردارکردنی خوێندن، کار و بەشداریی ژنان گواستنەوەی زۆرێک لە ژیاندا بە توندی کەم دەکاتەوە. هاوسەرگیری، دووگیانی و دایک‌وباوکبوون ڕەنگە نیشتەجێبوون، داهات، جووڵە و دەستگەیشتن بە خزمەتگوزاری بگۆڕێت. MICSی 2022–23 ڕایگەیاند 38.9%ی ژنانی تەمەنی 20 تا 49 ساڵ پێش تەمەنی 18 ساڵ یەکەم جار هاوسەرگیرییان کردووە، بە جیاوازیی بەرچاوی پارێزگایی. هەژاری، قەدەغەی خوێندن و ئاوارەیی ڕەنگە مەترسیی هاوسەرگیریی منداڵ یان زۆرەملێ زیاد بکات. نیکاح، پیرانی خێزان، کەسایەتیی ئایینی و ڕێکاری نەریتی ڕەنگە هاوسەرگیریی نافەرمی ڕێکبخەن یان پشتگیری بکەن؛ بەڵام تۆمارکردن، ڕەزامەندی و کاریگەریی پاراستن جیاوازە و بانگەشەی گشتیی یەکسان بۆ هەموو ئەفغانستان نابێت بکرێت. بەساڵاچووان زۆرجار پشت بە خێزان، خزم، دراوسێ و پشتگیریی کۆمەڵگا دەبەستن. ئەفغانستان نە خانەنشینیی گشتیی سەرتاسەریی بەڵگەدارکراوی بەردەست هەیە و نە سیستەمی چاودێریی درێژخایەنی پلەبەندی‌کراوی دەستپێکراو. سیستەمە کۆنەکانی خانەنشینیی فەرمانبەر و ئاسایش تەنها بەشێکی سنوورداری هێزی کار دەگرتەوە؛ دۆخی پارەدان یان چاکسازیی دوای 2021 نادیارە. یارمەتیی پارە، خواردن یان سەرپەنا مرۆیی ڕەنگە یارمەتیی کەسانی پێویست بدات، بەڵام خانەنشینیی بەردەوام نییە. پێویستی بە چاودێری بە گشتی لە ماڵەوە چارەسەر دەکرێت، زۆرجار بە دەستی خزمە ژنان؛ خزمەتگوزاریی کۆمەڵگایی و پڕۆژەی مرۆیی یان ناتەندروستیی دامەزراوەییی کەمئەندامان تەنها لە هەندێک شوێن بەردەستن. کەمئەندامی ڕەنگە کاریگەری لە هەموو تەمەن و گواستنەوەکان هەبێت. گواستنەوە، شوێنی دەستپێکراو، ستێرەری، کێشەی پەیوەندی، تێچوو، نەبوونی بەڵگە و سنوورداریی ڕەگەزی ڕەنگە ڕێگری لە خوێندن، کار، چاودێری و پاراستن بکەن. بەپێی لێکۆڵینەوەی بەردەست، ئەفغانستان هیچ دابینکردنی هاوبەشی نیشتمانی یان مافی گشتیی چاودێریی بەڵگەدارکراوی نییە؛ بۆیە گونجاندنی پێویست و خزمەتگوزاری ناوخۆ دەبێت بەپێی حاڵەت بپشکنرێت. ئاوارەیی، گەڕانەوە، وشکەساڵی، بوومەلەرزە، نائاساییی پەیوەندیدار بە ململا‌نێ، هەژاری و قەیرانی خواردن یان داهات ڕەنگە خوێندن، کار، کاتی هاوسەرگیری، چاودێری و یەکگرتوویی خێزان ببڕێت. UNHCR ڕایگەیاند لە 2025 نزیکەی 2.9 ملیۆن گەڕانەوە هەبووە، لەوانە گەڕاندنەوەی زۆرەملێ. منداڵ و گەنجانی گەڕاوە ڕەنگە بەڵگە، سەرپەنا، دەستگەیشتن بە قوتابخانە، ژیان یان تۆڕی ناوخۆیان نەبێت. پشتگیریی کرداری لەوانەیە بەدواداچوون و یەکخستنەوەی خێزان، ناردن بۆ پاراستن، سەرپەنا، بەردەوامیی خوێندن، بەڵگەی مەدەنی و یارمەتیی ژیان لە ڕێگەی بەشی کۆچبەران و گەڕاوەکان، ئاژانسەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان یان ڕێکخراوی NGOی مۆڵەتپێدراوەوە بگرێتەوە. دەستگەیشتن بە بەرنامە، بودجە و ناحیەوە بەستراوە و پیرانی ناوخۆ، شوڕاکان و سەرکردە ئایینییەکان ڕەنگە دەستگەیشتن یان پشتگیری یارمەتی بدەن، بەڵام هەمان ماف یان هێزی یاساییی سیستەمی فەرمیی پاراستن و دادوەرییان نییە.