افغانستان وچ تاریخ

افغان خطیاں وچ زراعت تے مستقل آبادیاں 6,000 سال توں وی ودھ عرصہ پہلاں شروع ہوئیاں۔ کانسی دے دور وچ شمال وچ شہری تہذیب ترقی پائی؛ تیپہ فولول نوں لگ بھگ 2,200 قبل مسیح دا منیا ویندا اے۔ لاجورد تے ٻئے خام مال تجارتی راہواں دے ذریعے نیڑے دے خطیاں تک پہنچدے ہن۔ باختر تے بی ایم اے سی دے سیاق توں پتا لڳدا اے جو ابتدائی ترقی دے کئی مرکز ہن۔ قدیم دور وچ افغان خطیاں دے مختلف حصے ہخامنشی سلطنت دے اثر، لگ بھگ 328 قبل مسیح سکندر دی مہم توں بعد بنے حکمران خطیاں، سلوکی دنیا تے یونانی-باختری سلطنت دا حصہ ہن۔ موریا، ہند-یونانی، سکیتھین تے پارتھی ریاستاں نال رابطے، تے پہلی توں تریجی صدی عیسوی تک کوشان سلطنت، باختر، گندھارا، کابل تے ہلمند خطے نوں آپس وچ جوڑدے ہن۔ بدھ مت، زرتشت مت تے ٻئے مذہبی طریقیاں دے تاریخی ثبوت موجود ہن۔ ستیویں صدی توں شروع تھیوݨ والیاں عرب فتوحات دے بعد اسلامی ریاستاں بنیاں۔ اسلام اختیار کرݨ دا عمل کئی صدیوں تائیں جاری رہیا تے ہر خطے وچ وکھرا رہیا۔ سامانی، غزنوی تے غوری حکمراناں نے غزنی، ہرات، بلخ تے کابل ورگے مرکزاں دی ترقی تے اثر پایا۔ بعد وچ سلجوقی، خوارزمی، منگول تے تیموری حکمرانیاں نے سیاسی تے ثقافتی رابطے بدل دتے۔ تریجھی صدی دی منگول فتح تے تیموری مرکز دے طور تے ہرات ایہہ وکھاندے ہن جو طاقت دے علاقائی محور اکثر اج دے ملکی بارڈراں توں ٻاہر تک پھیلدے ہن۔ ابتدائی جدید دور وچ مغل، صفوی تے ازبک حکمران مختلف افغان خطیاں تے اختیار لئی مقابلہ کریندے ہن۔ میرویس ہوتک دی بغاوت نال ہوتک خاندان قائم تھیا، جیڑھا 1709 توں 1738 تک موجود رہیا۔ احمد شاہ درانی 1747 توں 1772 تک حکمران رہیا تے اوہ سلطنت قائم کیتی جیڑی موجودہ افغانستان توں کہیں ودھ وسیع ہئی۔ ایں دور نوں جدید قومی ریاست دے سیدھے سادے ارتقا دے طور تے سمجھݨ آسان کائنی۔ جدید ریاست سازی دے نال مرکزیت، سرحدی سیاست تے تشدد وی جڑیا ہویا رہیا۔ پہلی اینگلو-افغان جنگ 1839 توں 1842، ٻئی 1878 توں 1880 تے تریجی 1919 وچ تھئی۔ عبدالرحمان خان 1880 توں 1901 تک حکمران رہیا تے اوں مرکزی اختیار مضبوط کیتا، جݙاں سرحداں تے حدبندیاں نوں ازسرِنو ترتیب ݙتا ویندا پیا۔ 1893 دی ڈیورنڈ لائن متنازعہ اے۔ امان اللہ خان 1919 وچ آزادی حاصل کیتی تے اصلاحات شروع کیتیاں۔ بادشاہت 1973 تک رہی؛ اوہدے بعد داؤد دی جمہوریہ 1978 دے ثور انقلاب تک قائم رہی۔ تازہ تاریخ وچ پی ڈی پی اے تے جمہوریہ دا دور، 1979 توں شروع تھیوݨ والی سوویت مداخلت، 1989 وچ سوویت فوجاں دا انخلا، مجاہدین نال جڑیا تنازعہ، 1992 وچ نجیب اللہ دی حکومت دا انہدام تے 1990 دے عشرے دی خانہ جنگی شامل ہن۔ طالبان نے ستمبر 1996 وچ کابل تے قبضہ کیتا تے 2001 تک حکمرانی کیتی۔ امریکہ دی قیادت وچ فوجی کارروائی 7 اکتوبر 2001 نوں شروع تھیون دے بعد کابل 13 نومبر 2001 نوں ڈھ پیا۔ بون عبوری بندوبست دے نتیجے وچ 2004 دے آئین والی اسلامی جمہوریہ قائم تھئی، جیڑی 2021 تک رہی۔ 15 اگست 2021 نوں حکومت ڈھ پئی تے طالبان نے کابل تے قبضہ کر گھدا۔ تھوڑے وقت وچ اوہ پورے ملک تے قابض تھی گئے تے اوہدے بعد توں عملی حکمرانی کریندے پئے ہن۔ مسلح مخالفت، آئی ایس آئی ایل-کے پی، بے دخلی، شہریاں نوں نقصان، آرکائیوز دا ضائع تھیوݨ، عورتاں تے کڑیاں دے حقاں تے پابندیاں، تے معاشی تے انسانی نتائج موجودہ تاریخی پیش رفت دا حصہ ہن۔ 1978 توں 2021 دے عرصے نوں سرد جنگ، پراکسی جنگ، انقلاب، خانہ جنگی یا ریاست تے سماج دے تنازعے دے طور تے سمجھݨ بارے مختلف رائے موجود ہن۔ افغانستان وچ تاریخی تحقیق فارسی تے دری، پشتو، عربی، ترکی، یونانی تے چینی ماخذ، نالے نوآبادیاتی تے بین الاقوامی آرکائیوز ورتدی اے۔ تواریخ، دستاویزات، سکے، آثارِ قدیمہ، عمارتاں تے زبانی تاریخ اک ٻئے دی تکمیل کریندے ہن۔ ہر ماخذ دی اصل، تاریخ بندی، ترجمہ، نقطۂ نظر تے ممکنہ سیاسی مفاد دی جانچ ضروری اے۔ افغانستان سنٹر ایٹ کابل یونیورسٹی (ACKU) تے افغانستان دے قومی آرکائیوز (National Archives of Afghanistan) بنیادی حوالہ نیں؛ پہلے ادارے دی ڈیجیٹل فہرست رسائی وچ مدد وی کر سڳدی اے۔ البتہ آرکائیوز تے تاریخی مقامات تک رسائی ادارے، حکومت، صوبے، سلامتی دی صورتحال، زبان، جنس تے تحقیقی منصوبے تے منحصر اے۔ لکھتی اجازت دی لوڑ پے سڳدی اے؛ ملک بھر وچ یکساں فیس یا مدت مقرر کائنی۔ ماخذ تے اشیا دی حفاظت، زبانی تاریخ لئی رضامندی، تے غیر مجاز کھدائی، منتقلی تے برآمد دے خلاف ضابطے پورے کرنے چاہیدے ہن۔ کابل، قندھار، ہرات، بلخ یا مزار، بامیان، ننگرہار، بدخشان، ہلمند تے غور؛ ہر خطے دی اپنی تاریخی راہ اے۔ بامیان بدھ تے اسلامی تاریخ دیاں تہواں نوں جوڑدا اے؛ 2001 وچ طالبان ولوں ٻہ بدھ مجسمیاں دی تباہی تازہ تاریخ دا واقعہ وی اے تے بین الاقوامی ثقافتی ورثے دی حفاظت دا اک معاملہ وی۔ ایں لئی تاریخی بیان وچ علاقائی ترقی، سیاسی حکمرانی، زندہ روایتاں تے فن تے یادگاراں دی حفاظت وچ فرق رکھݨا چاہیدا اے۔