نەریتەکان لە ئەفغانستاندا

نەریتەکانی ئەفغانستان یەک سیستەمی نیشتمانی پێکناهێنن. خێزان، کەسوکاری بە تەمەنی زۆرتر، گەڕەک، کۆمەڵگای پیشەدەستی و مامۆستای شارەزا (ustad) زۆرجار نەریت و لێهاتووییەکان بە شێوەی نافەرمی دەگوازنەوە. وەزارەتی زانیاری و کولتوور، بەڕێوەبەرایەتیی کولتووریی فۆلکلۆر و نووسینگەی میراتی کولتووریی ناماددی شێوەکاریی هەڵبژێردراو تۆمار دەکەن؛ مۆزەخانەی توێژینەوەییی ئیتنۆگرافیی ئەکادیمیای زانستیی ئەفغانستان جل‌وبەرگ، زیوەر، کەرەستەی ماڵ و کاری کانزاییی پارێزگا و کۆمەڵگا جیاوازەکان دەپارێزێت. خزمەتگوزارییەکی سەرانسەری بە یاسای دەستگەیشتن، کرێ یان مۆڵەتی یەکسان نییە. وەرزی ساڵ ساڵی نوێی بەهاریی فارسی (Nowruz یان Nawrouz) لە نزیکی ٢١ی مارس و دوا شەوی پاییزی کە هێمای وەرچەرخانی زستانە (Yaldā یان Chella) دەگرێتەوە. بە نەریت Yaldā لە ماڵی کەسوکاری بە تەمەنی زۆرتر بەڕێوە دەچێت؛ چرا هێمای ڕووناکی و پاکیی ئاوە و میوەی سووری وەک هەنار، شەمامە، لبوو، کەنار یان ترێ پێشکەش دەکرێت. Nowruz لە ٢٠٢٤دا زیاد کرا بۆ لیستی میراتی کولتووریی ناماددی UNESCO، لە کاتێکدا Yaldā/Chella پێشتر لە ٢٠٢٢دا زیاد کرابوو. جەژن‌گرتنی Nowruz بەپێی یاسای کارای بڵاوکردنەوەی چاکە و ڕێگریکردن لە خراپە قەدەغەیە؛ لە ٢١ی مارسی ٢٠٢٦دا دووبارە ئاگاداری دەربارەی دەرکرا. قەدەغەی Yaldā لە ٢٤ی دیسەمبەری ٢٠٢٣ ڕاگەیەندرا و دواتر لە ڕێکخستنەکاندا جێگیر کرا. جێبەجێکردن بە ناوچەوە جیاوازە؛ لە کابولدا ژنان لە زیارەتگایەک ڕێگرییان لێکرا، لە کاتێکدا پیاوان ڕێگەیان پێدرا. نەریتە خێزانییەکان خزمەتی خزمەتی، پشتگیریی کۆمەڵایەتی، ناوبژیوانی و ڕێکخستنی هاوسەرگیری دیاری دەکەن. پێش هاوسەرگیری، خوازبێنی (namzadi) لەوانەیە بێت؛ پاشان پەیمانی ئایینیی هاوسەرگیری (nikah) دەبەسترێت. لە هاوسەرگیریدا، دەربڕینی بەرامبەری نیازی هاوسەرگیری (ijab and qabul) و شایەت بەشێکن لە پرۆسەی کاریگەر بە ئایین. بەپێی فەرمانی ٢٠٢١، ڕەزامەندیی ئەرێنیی ژنی گەورەساڵ پێویستە و دیاریی هاوسەرگیریی ڕێککەوتوو (mahr یان mehr) هی ژنەکەیە. داواکاریی پەیوەست بە زەماوەند (walwar، babeyri، toyana و khoshi)، هەروەها داواکاریی زیادە بۆ خواردن یان جل‌وبەرگ، بە فەرمانی ٢٠٢٥ قەدەغە کراون. هەمان فەرمان داواکاریی mahrی زۆر، هۆتێل و ئۆتۆمبێلی گران، بۆنەی تێکەڵی ڕەگەزەکان، میوزیک، سەما و تەقاندنی چەک لە زەماوەندەکاندا قەدەغە دەکات. جێبەجێکردن لە ناوخۆدا جیاوازە. هاوسەرگیریی بەزۆر و منداڵ بە سەرەڕای ئەم یاسایانە بەردەوامن؛ گواستنەوەی کچ یان ژن بۆ چارەسەرکردنی قەرز یان ناکۆکی (baad) هێشتا ڕاپۆرت دەکرێت. ڕاپۆرتە بەراوردکارییەکان ٣٢٣ کەیس بۆ ٢٠٢٤ و ٧٤٦ بۆ ٢٠٢٥ دەهێنن؛ ئەم ژمارانە خەمڵاندنی ڕووداوی سەرانسەری نین. ڕەسمی ماتەم و سەرەخۆشی (ta'ziya) بەپێی فەرمان ماوەی ماتەمی سێ ڕۆژ لەگەڵ ناشتنی تێدایە. چاوەڕوان دەکرێت دراوسێ و خزمەکان بە خواردن پشتگیریی ماڵی داغدار بکەن؛ بەخشین یان پشکی خێر ناچاری نییە. شوێنی گۆڕستانی ژنی مردوو بەپێی نەریتی ناوخۆیی هەڵدەبژێردرێت و لەوانەیە بەرەو مێرد یان منداڵەکانی بێت؛ گواستنەوەی بەزۆر بۆ گۆڕستانی خێزانی باوکی ڕەت کراوەتەوە. جل‌وبەرگ ناسنامەی ناوچەیی و نەتەوەیی بە ژیانی ڕۆژانە و جەژنەکانەوە دەبەستێتەوە. جلی باو لەوانە جل‌وبەرگی شلوار قەمیس (Shalwar Kameez)، جل‌وبەرگی دووراو، دەقی جیاواز، زیوەر و سەرپۆش دەگرێتەوە. کۆمەڵگاکانی پەشتون، تاجیک، هەزارە، ئۆزبەک، تورکمان، نوڕستانی و پەشایی شێوە و کەرەستەی جیاوازیان بەکاردەهێنن. ڕێساکانی ئێستا جل‌وبەرگ و بەشداریی گشتی سنووردار دەکەن، بە تایبەتی بۆ ژنان و کچان: لە دەرەوەی ماڵ مەرجی داپۆشینی جەستە و ڕووخسار جێبەجێ دەبێت، لە کاتێکدا هاوڕێی مەحرەم (mahram) و جیاکردنەوەی ڕەگەزەکان لەوانەیە کاریگەری لە دەستگەیشتن بە بۆنەکان هەبێت. پیاوانیش مەرجی ڕیش و دیمەنی ئیسلامییان لەسەرە. بۆیە جل‌وبەرگی میراتی و سنووردارکردنی ئێستای دەوڵەت دەبێت بە جیا هەڵبسەنگێنرێن. ئامێری تارەژەنی لێدراو (rubab یان Rabab) کە لە داری تووت دروست دەکرێت، نەریتێکی میوزیکیی جێگیرکراوی ئەفغانی و ناوچەییە. مامۆستای شارەزا زۆرجار دروستکردن و لێدانی لە ڕێگای فێرکاریی کردەوەیی و لە ناو خێزاندا دەگوازنەوە. میوزیکی Rubab بە زەماوەند، جەژن، ماتەم، کۆبوونەوە و چارەسەری نەریتی پەیوەستە؛ لە هەمان کاتدا دەسەڵاتەکان سنووردارکردن لەسەر میوزیک لە زەماوەند، میدیا و ئۆتۆمبێلدا جێبەجێ دەکەن و دەستگیرکردن و ڕێنماییی پەیوەست بەڵگەدار کراون. بۆیە ناتوانرێت چاوەڕوانی دەرفەتی پارێزراوی سەرانسەری بۆ پێشکەشکردنی گشتی بکرێت. بەفرەنجی لەوانە بامیان گرنگیی ناوچەییی زۆری هەیە و کاری خێزان یان کارگە بە داهات و بازاڕی ناوخۆیی دەبەستێتەوە؛ پڕۆژە بەڵگەدارەکان زۆرجار ژنان و گرووپە زیان‌پێگەیشتووەکانی دیکەیان تێدایە. بەرهەمهێنانی نەریتیی ئاوریشم زنجیرەیەک لە دار تووتەوە تا کرمی ئاوریشم و کۆکۆن، وەریگرتنی تار، ڕشتن، ڕەنگکردن و چنینی دەگرێتەوە. دەقی ئاوریشم، بەفرەنج، قالیچە و پەردە لە زەماوەند، ماتەم و کۆبوونەوەی خێزاندا بەکاردەهێنرێن. وێنەکێشانی مینیاتۆری بە شێوازی بەهزاد لە کارگەی تایبەت، گەلەری، زانکۆ و دامەزراوەی گشتی یان تایبەت لە ڕێگای ماوەی فێربوون و فێرکاریی کردەوەییەوە دەگوازرێتەوە؛ چیرۆک، ئەفسانە و بەهاکانیش دەگەیەنێت. دارنەخشاندنی نوڕستانی بەهۆی ئاوارەبوون، ناکۆکی و جێگۆڕکێی کەرەستە و شێوازی بیناسازیی نەریتی لاواز بووە؛ زۆر لە دارنەخشێنەرانی بەڵگەدارکراو ئێستا لە کابول کار دەکەن. دوورین، هونەری دەقی، زیوەر و کاری کانزایی زیاتر لە کردەوەی ناوچەیی، خێزانی یان پیشەدەستیدا ماونەتەوە. ناکۆکی، ئاوارەبوون، شارنشینی، گۆڕانی بازاڕ و کەرەستەی جێگرەوەی هەرزانتر گواستنەوەی نەریتەکان سەختتر دەکەن. سنووردارکردنی جەژن، میوزیک، وێنە و بەشداریی گشتیی ژنان و کچانیش کاریگەری لە دیاربوون و جێبەجێکردنیان دەکات. UNESCO ئاماژە بە بارودۆخی سەختی کولتووری و کارەساتە سروشتییەکانیش دەکات کە پاراستن کاریگەرییان لەسەرە. بۆیە بەردەوامی بە تایبەتی لە ماڵ، کۆمەڵگای ناوخۆیی و کارگەکاندا دەبینرێت. زانیاریی ڕێساکانی دەوڵەت و دەستگەیشتنی گشتی دۆخی تا ٤ی سێپتەمبەری ٢٠٢٦ ڕەنگ دەداتەوە.