زمان لە ئەفغانستاندا

داری و پەشتۆ پەیوەندییەکانی نێوان ناوچەکان لە کاروباری دەوڵەت، پەروەردە، میدیا و کۆمەڵایەتیدا دیاری دەکەن. داری زۆرجار وەک زمانی هاوبەشی پەیوەندی بەکاردێت. زمانەکانی دیکەی ئەفغانستان بریتین لە ئۆزبەکی، تورکمانی، بەلوچی، پەشایی، نوڕستانی، پامیری، هەزارەگی، ئەیمەقی، شغنی، وخی، ئیسکشیمی، گوجەری، براهوویی، قیرغیزی، مۆغۆلی، عەرەبی و ئینگلیزی. ئەم لیستە تەواو نییە و ناوی ناوخۆیی و پۆلێنکردنیان وەک زمانی سەربەخۆ یان زاراوە بە پێی سەرچاوە جیاوازە. زمانی فەرمی ئەو زمانەیە کە دەسەڵاتەکانی دەوڵەت لە کارە فەرمییەکاندا بەکاری دەهێنن. دەستووری ٢٠٠٤ داری و پەشتۆی وەک زمانە فەرمییەکانی دەوڵەت ناو بردووە. لە ناوچەکانی خاوەن زۆرینەی زمانی هاوتا، ئۆزبەکی، تورکمانی، بەلوچی، پەشایی، نوڕستانی یان پامیریش دەتوانرا وەک زمانی فەرمی بەکاربهێنرێت. بەڵام وەزارەتی داد ئەم دەستوورە لە نێو دەستوورە هەڵوەشێنراوەکاندا دەژمێرێت. ئەمە بەڵگەی ئەوە نییە کە ئێستا بنەمایەکی یاساییی سەرانسەری و یەکسان جێبەجێکراو هەبێت. داری لەوانەیە شێوەزاری کابلی، هەزارەگی و ئەیمەقی لەخۆ بگرێت. پەشتۆ بە شێوەزارەکانی باکوور، ناوەڕاست و باشوور دابەش دەبێت. سەر بە گرووپێکی نەتەوەیی بوون بە شێوەیەکی خۆکار واتای قسەکردن بە زمانێکی دیاریکراو نییە. لە ٢٣ی ئاگۆستی ٢٠٢٦، دامەزراوە پسپۆڕییەکان و دامەزراوە پەروەردەییەکان خەریکی ستانداردکردن و یەکخستنی ڕێنووس و زاراوەکانی داری و پەشتۆ بوون. ئەنجامێک کە بە شێوەیەکی سەرانسەری جێبەجێ کرابێت پشتڕاست نەکراوەتەوە. لە کردەوەی کارگێڕیی ئێستادا، لەسەر پەشتۆ و داری بۆ مۆڵەتی بازرگانیی نوێ و ناونیشانەکان جەخت دەکرێتەوە. خزمەتگوزاریی زمانییەکی یەکسان لە سەرانسەری وڵاتدا تۆمار نەکراوە. زۆرینەی ناوخۆیی، دامەزراوەی بەرپرسیار، ستافی بەردەست و بارودۆخی ئاسایش و سەرچاوەی ناوچەیی دەتوانن دەستگەیشتنی ڕاستەقینە بگۆڕن. بۆیە زۆرینەی زمانیی ناوخۆ بەردەوامیی خزمەتگوزاری بەو زمانە مسۆگەر ناکات. ماڵپەڕەکانی وەزارەتی پەروەردە داری و پەشتۆ لە چەند ئاستی خوێندندا نیشان دەدەن. کتێبی خوێندن بۆ ئۆزبەکی، بەلوچی و پەشایی لە پۆلەکانی ١ تا ٩ بەڵگەدار کراون. بەرنامە دەوڵەتییە کۆنەکانیش ئاماژەیان بە تورکمانی، نوڕستانی، گوجەری، شغنی و وخی کردووە. ئەوەی وانە، مامۆستا و کەرەستە بەڕاستی بەردەستە دەبێت بۆ ناوچە و قوتابخانەی دیاریکراو بپشکنرێت. سنووردارکردنی دەستگەیشتن بە خوێندن، لەوانەش دوورخستنەوەی کچان لە خوێندنی دوای ناوەندی، کاریگەری لە بەشداری دەکات، بەڵام سیاسەتی زمانیی جیاواز نییە. پەخشی دەوڵەتی بەرنامە بە پەشتۆ، داری، ئۆزبەکی، ئینگلیزی و عەرەبی پەخش دەکات. لە ٢٠٢٣دا وەزارەتی زانیاری و کولتوور ڕایگەیاند کە گۆڤاری مانگانەی دەوڵەتی بە گوجەری، پەشایی، تورکمانی، ئۆزبەکی، بەلوچی و نوڕستانی هەیە. سەرەڕای ئەوە، سانسۆر، سنووردارکردنی دەستگەیشتن و فشار لەسەر میدیا دەتوانن بەردەستبوونی ڕاستەقینەی زانیاریی زمانی و ناوەڕۆکی کولتووری سنووردار بکەن. ڕێساکانی دەستووری پێشوو یارمەتی لە دادگاییەکاندا بۆ بەشدارێک دابین دەکرد کە زمانی دادگا تێنەگەیشتبوو. پاشان زانیاری، بەڵگەنامە و پرۆسەکان دەبوو بە وەرگێڕان بۆ زمانی دایکیی ئەو کەسە بەردەست بکرێن. تۆماری وەرگێڕانی سەرانسەریی ئێستا یان کاتی پابەندی یەکسان بۆ جێبەجێکردنی خزمەتگوزاریی زمانی دانەمەزراوە. وەرگێڕانی تایبەتی، وەرگێڕی ناوخۆیی، گەشتی زیاتر و کاتی چاوەڕوانی دەتوانن بە پێی دەسەڵات خەرجی و هەوڵ زیاد بکەن. هیچ کرێیەکی گشتیی زمان نەدۆزرایەوە. زمان لە ئەفغانستاندا بۆ ناسنامە، ئەدەب، نەریتە زارەکییەکان و یەکگرتوویی کۆمەڵگاکانی ناوخۆیی گرنگییەکی زۆری هەیە. داری و پەشتۆ بە گشتی فراوانترین دەستگەیشتن بە خزمەتگوزاریی دەوڵەت و نێوان ناوچەکان دابین دەکەن. زمانە ناوخۆییەکان متمانە، دەستگەیشتنی سەرەتایی و بەردەوامیی کولتووری بەهێز دەکەن، بەڵام لە دامەزراوەکاندا زۆرجار لە ناوچە یان شوێنی تایبەتدا سنووردارن. ڕێژەی باوەڕپێکراوی ئێستای قسەکەران و نەخشەیەکی تەواوی زۆرینە زمانییە ناوچەییەکان بەردەست نییە.