বাংলাদেশৰ বিদ্যালয় শিক্ষা

বাংলাদেশত প্ৰাক-প্ৰাথমিক শিক্ষাক সাধাৰণতে pre-primary education (প্ৰাক-প্ৰাথমিক) বুলি কোৱা হয় আৰু সাধাৰণতে এবছৰ চলে। শিশুৱে সাধাৰণতে প্ৰায় ছয় বছৰ বয়সত প্ৰাথমিক বিদ্যালয় আৰম্ভ কৰে; ইয়াত 1ৰ পৰা 5 শ্ৰেণী থাকে। তাৰ পিছত 6ৰ পৰা 8 শ্ৰেণী নিম্ন মাধ্যমিক, 9 আৰু 10 শ্ৰেণী মাধ্যমিক—য’ত Secondary School Certificate (SSC) বা সমতুল্য অৰ্হতা লাভ হয়—আৰু 11 আৰু 12 শ্ৰেণী উচ্চতৰ মাধ্যমিক—য’ত Higher Secondary Certificate (HSC) বা সমতুল্য অৰ্হতা লাভ হয়। বয়স, ভৰ্তিৰ চৰ্ত আৰু পৰৱৰ্তী স্তৰলৈ যোৱাৰ নিয়ম প্ৰতিষ্ঠান আৰু কাৰ্যসূচী অনুসৰি বেলেগ হ’ব পাৰে। Directorate of Primary Education (DPE) আৰু Ministry of Primary and Mass Education-এ প্ৰাক-প্ৰাথমিক শিক্ষা আৰু প্ৰাথমিক বিদ্যালয়ৰ দায়িত্ব লয়। মাধ্যমিক আৰু উচ্চতৰ মাধ্যমিক শিক্ষাৰ বাবে Ministry of Education, Secondary and Higher Education Division আৰু Directorate of Secondary and Higher Education একেলগে কাম কৰে; National Curriculum and Textbook Board (NCTB)-এ পাঠ্যক্ৰম আৰু পাঠ্যপুথি প্ৰস্তুত কৰে। প্ৰাথমিক শিক্ষাত সাধাৰণ বিদ্যালয় আৰু ধৰ্মীয় বিদ্যালয়ৰ পথ (Madrasa) আছে। মাধ্যমিক স্তৰত সাধাৰণ, কাৰিকৰী আৰু বৃত্তিমূলক, আৰু Madrasa পথ আছে। Madrasa ব্যৱস্থাত প্ৰাথমিক Madrasa স্তৰ (ইবতেদায়ী)-ত 1ৰ পৰা 5 শ্ৰেণী, নিম্ন-মাধ্যমিক Madrasa স্তৰ (দাখিল)-ত 6ৰ পৰা 10 শ্ৰেণী, আৰু উচ্চ-মাধ্যমিক Madrasa স্তৰ (আলিম)-ত 11 আৰু 12 শ্ৰেণী থাকে; লগতে অতিৰিক্ত ধৰ্মীয় বিষয় পঢ়োৱা হয়। ব্যক্তিগত ইংৰাজী-মাধ্যম বিদ্যালয়ে প্ৰায়ে O-Level আৰু A-Level ব্যৱহাৰ কৰে; ইয়াৰ স্বীকৃতি বা সমতুল্যতা প্ৰতিষ্ঠান আৰু সংশ্লিষ্ট পৰীক্ষা ব’ৰ্ডৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। প্ৰাথমিক বিদ্যালয়ত ভৰ্তি সাধাৰণতে স্থানীয় বিদ্যালয়ৰ জৰিয়তে হয় আৰু উপলব্ধ আসনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। বয়স আৰু নথিৰ চৰ্ত বিদ্যালয় তথা কাৰ্যসূচী অনুসৰি বেলেগ। মহানগৰ আৰু জিলা তথা উপ-জিলা (Upazila) কেন্দ্ৰৰ নিৰ্বাচিত চৰকাৰী আৰু বেচৰকাৰী বিদ্যালয়ত 1ৰ পৰা 9 শ্ৰেণীৰ বাবে ডিজিটেল লটাৰী ব্যৱহাৰ কৰা হয়। কেন্দ্ৰীভূত প্ৰক্ৰিয়াৰ বাহিৰত স্থানীয় জাননী আৰু ভৰ্তিৰ নিয়ম প্ৰযোজ্য। সেয়ে আবেদন কৰিলেই আসন নিশ্চিত নহয়। চৰকাৰী প্ৰাথমিক বিদ্যালয়ত সাধাৰণতে পঢ়াৰ মাচুল নাই; আৰু সামৰি লোৱা প্ৰাক-প্ৰাথমিক, প্ৰাথমিক আৰু মাধ্যমিক শাখাত NCTB-ৰ পাঠ্যপুথি বিনামূলীয়াকৈ দিয়াৰ কথা। তথাপি পৰিয়ালে প্ৰায়ে লিখা-পঢ়াৰ সামগ্ৰী, ইউনিফৰ্ম, যাতায়াত, খাদ্য, পৰীক্ষা বা ব্যক্তিগত টিউচনৰ খৰচ বহন কৰে। কিন্ডাৰগাৰ্টেন, ইংৰাজী-মাধ্যম, ব্যক্তিগত আৰু বহু Madrasa বিদ্যালয়ে মাচুল লয়। প্ৰাথমিক বিদ্যালয়ৰ বৃত্তি 2026-ৰ প্ৰযোজ্য DPE চৰ্ত অনুসৰি চলে; যোগ্যতা, পৰিমাণ আৰু উপস্থিতিৰ চৰ্ত কাৰ্যসূচী-নিৰ্দিষ্ট। বিদ্যালয়ৰ আহাৰ, কিশোৰ আৰু ছোৱালীৰ কাৰ্যসূচী, আৰু বাদ পৰা পঢ়া পূৰণ কৰাত সহায় কৰা NGO কাৰ্যসূচী স্থান আৰু কাৰ্যসূচী অনুসৰি বিভিন্ন গোটৰ বাবে উপলব্ধ। পাঠ্যক্ৰম, পাঠ্যপুথি আৰু পৰীক্ষা বৰ্তমানৰ চৰকাৰী জাননীৰ জৰিয়তে সলনি হয়। 2021 আৰু 2022-ৰ প্ৰাথমিক পাঠ্যক্ৰম 2025-ত সংশোধন কৰা হৈছিল; 2026-ৰ পাঠ্যপুথি আৰু শিক্ষক নিৰ্দেশিকাৰ বাবে বৰ্তমানৰ নিৰ্দেশনা প্ৰযোজ্য। মাধ্যমিক স্তৰৰ বিষয়ৰ গঠন আৰু SSC পাঠ্যক্ৰমো প্ৰযোজ্য জাননীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। কেলেণ্ডাৰ, পালি, উপস্থিতি, ইউনিফৰ্ম, অনাময়, যাতায়াত আৰু ব্যক্তিগত টিউচন প্ৰতিষ্ঠানভেদে বেলেগ। 2024-ত বানপানী, ঘূৰ্ণীবতাহ আৰু তাপপ্ৰবাহৰ বাবে কিছুমান অঞ্চলত বিদ্যালয় সৰ্বাধিক দুই সপ্তাহ বন্ধ হৈছিল; Sylhet অঞ্চলত মুঠ ব্যাঘাত সৰ্বাধিক আঠ সপ্তাহ হৈছিল। সংবিধানৰ Article 17-এ আইনে নিৰ্ধাৰণ কৰা স্তৰলৈকে সাৰ্বজনীন, বিনামূলীয়া আৰু বাধ্যতামূলক শিক্ষা দিয়াৰ দায়িত্ব ৰাষ্ট্ৰৰ ওপৰত দিয়ে। Primary Education (Compulsory) Act 1990-এ মুখ্য আইনী ভিত্তি দিয়ে। Article 28(3)-এ তাত উল্লেখ কৰা কাৰণত বৈষম্য নকৰাকৈ প্ৰৱেশ সুৰক্ষিত কৰে। Children Act 2013-এ অতিৰিক্ত সুৰক্ষাৰ দায়িত্ব নিৰ্ধাৰণ কৰে। উচ্চ ন্যায়ালয় আৰু Ministry of Education-ৰ নিৰ্দেশ অনুসৰি শাৰীৰিক আৰু মানসিক শাস্তি নিষিদ্ধ, যদিও সকলো ঠাইত ইয়াৰ বলবৎকৰণ একে নহয়। অভিযোগ প্ৰথমে বিদ্যালয়ৰ প্ৰশাসন বা বিদ্যালয় সমিতিত, তাৰ পিছত সংশ্লিষ্ট Upazila বা জিলা শিক্ষা কাৰ্যালয়ত, আৰু Directorate of Secondary and Higher Education (DSHE)-ৰ অভিযোগ ব্যৱস্থাত দিব পাৰি। Child Helpline 1098 আৰু জৰুৰী নম্বৰ 999 অতিৰিক্ত যোগাযোগৰ পথ। বিশেষ শিক্ষাৰ সেৱা বিশেষ বিদ্যালয় আৰু অন্তৰ্ভুক্তিমূলক প্ৰতিষ্ঠানত আছে, কিন্তু উপলব্ধতা অঞ্চল আৰু প্ৰতিষ্ঠান অনুসৰি বেলেগ। শিক্ষা কৰ্তৃপক্ষ, Ministry of Social Welfare, Jatiyo Protibondhi Unnayan Foundation আৰু NGO-সমূহ জড়িত। Rights and Protection of Persons with Disabilities Act 2013-এ অক্ষম শিশুৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰে। মূল্যায়ন, প্ৰশিক্ষিত কৰ্মী, সহায়ক সঁজুলি, যাতায়াত, অনাময় আৰু যুক্তিসংগত সুবিধাৰ উপলব্ধতা অসমান। National Survey on Persons with Disabilities 2021 অনুসৰি 5–17 বছৰ বয়সৰ অক্ষম শিশুৰ প্ৰায় 60 শতাংশ আনুষ্ঠানিক শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ বাহিৰত আছিল। 2025 MICS জৰীপত 36–59 মাহ বয়সৰ শিশুৰ ভিতৰত সংগঠিত প্ৰাৰম্ভিক শৈশৱ শিক্ষাত অংশগ্ৰহণ 16.6 শতাংশ বুলি জনোৱা হৈছিল। সংশোধিত উপস্থিতিৰ হাৰ প্ৰাথমিক বিদ্যালয়ত 85.0 শতাংশ, নিম্ন মাধ্যমিকত 60.1 শতাংশ আৰু উচ্চতৰ মাধ্যমিকত 50.8 শতাংশ আছিল। বিদ্যালয়ৰ বাহিৰত আছিল প্ৰাথমিক বয়সৰ 6.5 শতাংশ শিশু, নিম্ন মাধ্যমিক বয়সৰ 13.1 শতাংশ আৰু উচ্চতৰ মাধ্যমিক বয়সৰ 33.9 শতাংশ। সমাপ্তিৰ হাৰ ক্ৰমে 83.7 শতাংশ, 69.3 শতাংশ আৰু 43.9 শতাংশ। 7–14 বছৰ বয়সৰ ভিতৰত 50.2 শতাংশই মৌলিক পঢ়াৰ দক্ষতা আৰু 39.2 শতাংশই মৌলিক সংখ্যাজ্ঞান লাভ কৰিছিল। দৰিদ্ৰতা, দূৰত্ব, অক্ষমতা, শিশুশ্ৰম, বাল্যবিবাহ, বিদ্যালয়ৰ অতিৰিক্ত খৰচ আৰু দুৰ্যোগে শিশুৰ বয়স বঢ়াৰ লগে লগে পঢ়া অব্যাহত ৰখা কঠিন কৰে। 5ম শ্ৰেণীৰ পৰা 6ষ্ঠ শ্ৰেণীলৈ যোৱা আসন আৰু ভৰ্তিৰ নিয়মৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে; 8মৰ পৰা 9ম শ্ৰেণীলৈ যোৱা বৰ্তমানৰ বিষয় আৰু গোটৰ নিয়ম অনুসৰি হয়।