Instituto Nacional de Estadística (INE) nisqaqa mana llamk’ayniyuq runata 14 watayuq utaq aswan kuraq, qhawasqa semana ukhupi llamk’ayniyuq mana karqan, llamk’ayta atirqan, chaymanta ñawpaq tawa semanapi llamk’ayta mask’aspa imatapas rurarqan runa hina sut’inchan. INE, 2026 wata julio killapaq, llaqta kiti llamk’aymanta qallariypi 3.1% mana llamk’ayniyuq kayta willarqan; junio killa 2026 watapi 3.5% karqan. Kay tasaqa tapusqa llamk’ay qhatita rikuchin, ichaqa huk pagota chaskiyta atisqaykita mana riqsichinchu; llaqta kiti tasaqa llapa suyupa tasanwan kikillanchu. INEqa qhari-warmi, suyupi huñusqa departamentokuna, llaqta utaq chakra kiti nisqaman t’aqaspa aswan willaykunata qillqan. Kaypi rikusqa MTEPS qhipa yanapakuykunapa listanpiqa mana llapa runapaq mana llamk’aypaq qullqita hunt’achiq yanapay kanchu. Pensión qhawariq empresawan, salud fundowan utaq seguridad socialwan hukllachasqa kayllamantaqa mana kikillanmanta pagokuna hamunchu. T’aqasqa bonos, wak yanapay social nisqakunaqa sapa programapa kamachikuyniyuqmi; mana llamk’aypaq seguro hina qhawarinachu. Kamachikuykunata, programakuna kunan kasqankuta ima, chaykunaman atienekuspa ñawpaqta chiqaqchay. MTEPS, suyupi Jefatura departamental, regional nisqakuna ukhupi, llamk’aymanta yuyaychayta, inspección nisqata, rimanakuywan allinchayta, derechokunata waqaychayta, llamk’aywan tupachiyta ima qun. Bolsa de Trabajo, Servicio Público de Empleo nisqapas, llamk’aypa munaykunata llamk’ay mask’aqkunawan tupachin, llamk’ayman yaykuyta utaq llamk’ayta atiyta yanapayta qunman. MTEPS Oportunidad de Empleo portalpiqa llapa runapaq llamk’ay munaykuna rikurimun; chaypi qillqakuyqa llamk’ayta mana garantizanchu, yaykunapa kamachikuynin utaq programakunaqa tikrayta atin. Sapaq llamk’ay agente nisqakunaqa MTEPS registración, willaykunapa plataformanwan chiqaqchaykunam. Agente qillqasqa kasqanqa llapa llamk’ay munayta, qullqi mañayta utaq contrato-ta mana allin riqsichinchu; agente-ta, qillqasqa kamachiykunata, willaykunata imayna llamk’achisqankuta, qullqi chaskisqa recibota ima qhawariy. Formal llamk’ayniyuq runa llamk’ayninta chinkachispaqa, mana pagasqa sueldo nisqata mañakullanmanmi; kamachikuy hina kaptinqa indemnización por tiempo de servicios, kuskan aguinaldo, desahucio nisqakunatapas mañakullanman. D.S. 28699 kamachikuypa 9 ñiqin qillqanman hina, patrónqa tukuy finiquito nisqata, wak mañakusqa yanapakuykunatapas, llamk’aypa qhipa p’unchawmanta 15 calendario p’unchay ukhupi paganan. Unayachiyqa 30% aswan pagota, UFV nisqapi chani waqaychaywan, apamunman; sapaq casopi chiqaqchayta munan. Formulario Único de Finiquito nisqapiqa iskaynin runakuna, llamk’aypa p’unchayninkuna, tukuchiy imarayku, sueldo, llamk’asqa pacha, mañakusqa qullqi ima qillqasqa kan. Kamachiyta atoq Jefatura nisqapi MTEPS qhawarisqanqa chay qillqapa kamachikuy hina kasqanta, willay hina chaninniyuq kasqantapas yanapan. Mana allin tukuchisqa kayta nirqanku chayqa, llamk’aq runaqa tukuchiy yanapakuyta chaskiyta utaq D.S. 28699, D.S. 495, Ley 1468 nisqakuna ukhupi llamk’ayman kutiyta mask’ayta akllananpaq rikuriyta atin. Kutichiy mañakuyqa kamachiyta atoq MTEPS Jefatura nisqapi sapaq ñanwan ruwakun; juzgadopi mañakuytapas qhawariyta atin. Runayachiy willay, contrato utaq llamk’ay tupasqanmanta prueba, pagasqa recibokuna, tukuchiy willaykuna utaq mensajekuna, yaykuy-puriy qillqakuna, aporte qillqakuna, prefiniquito utaq finiquito qillqakuna ima huñuy. Mañakuy p’unchaykunaqa sapa ruwanakuyta hina tikran; chayrayku llapa p’unchaymanta yuyayman atienekunapaq rantinpi, kamachiyta atoq oficinata utaq yachayniyuq yanapaqta tapuy. Informal llamk’aypi sueldo, aporte, tukuchiy yanapay ima rikuchiy, mañakuy sasachakunmanmi. Sasachakuy manaraq hamuptin llamk’ay, pagokuna qillqakunapa copiankunata waqaychay; llamk’ay tukuchisqapa imayninta, tukuy pagota qillqapi mañay; ñawpaq qillqakunata waqaychay. MTEPS yuyaychay, rimanakuywan allinchay ima kamachiy casokunapi mana qullqipaq kasqanta willakun, ichaqa puriy, copiakuna, internet nisqa qullqita munallanmantaq. Mañakusqa casopi MTEPSpa waqyasqanman riy; llapa runapaq llamk’ay perfilniykita chiqaq, kunanpacha, hunt’asqa kachiy. Musuq llamk’ay contratoqa llamk’ay mask’ay pachata tukuchin, ichaqa ñawpaq llamk’ay mañakuyta mana kikillanmanta allichanchu. Chaskishasqayki ñawpaqta sueldo, llamk’ay horakuna, aportekuna, yanapakuykunata qhawariy; kamachikuy hina allin rimanakuy mana kaspaqa, musuq llamk’ayta chaskisqaykiwan ñawpaq mañakuykunata saqisqaykita ama yuyaychu. Departamentokunapi oficinakuna, kamachiy suyukuna, kichay horakuna, portalpa ruwanakuykuna, kunan programakuna ima tikrayta atinku; purishaspa utaq qillqakunata apachishaspa ñawpaqta Buliwyapi kamachiyta atoq MTEPS oficinata, kunan ruwanakuyta chiqaqchay.
Mana llamk’ayniyuq kay Buliwyapi
Buliwyapi, mana llamk’ayniyuq kayqa, qullqipaq llamk’ayniyuq mana kaspa, llamk’ayta atispa llamk’ayta mask’aymi. Buliwyapiqa mana llamk’aymanta qespichiq llapa runapaq seguro ni llamk’ay chinkaptin kikillanmanta qullqi quykuna kanchu; chayrayku qullqipaq yanapayqa tukuchiy pagokunamanta, wakichisqa yanapaymanta, musuq llamk’aymanta ima hamun. Ministerio de Trabajo, Empleo y Previsión Social (MTEPS) nisqapiqa llamk’ayta tupachiy yanapaykuna, llamk’aypa kamachikuyninkunata waqaychay yanapaykuna ima kan.
VivAVia can make mistakes. Check important information.