በኢትዮጵያ የወንጀል ሕግ

በአዋጅ ቁጥር 414/2005 የወጣው የወንጀል ሕግ እንደ ሕጋዊነት፣ የግል ተጠያቂነት፣ ወደኋላ ተመልሶ አለመተግበር፣ ጥፋተኛነት እስኪረጋገጥ ንጹሕ እንደሆነ መቆጠር እና ለአንድ ወንጀል ሁለት ጊዜ ከመዳኘት ጥበቃ ካሉ ሕገ መንግሥታዊ መርሆች ጋር ይተገበራል። የወንጀል ጉዳይ በአጠቃላይ በሪፖርት ወይም በቅሬታ ይጀምራል፤ ከዚያ ምርመራ፣ በጽሑፍ የሚቀርብ ክስ፣ ማስረጃ የሚቀርብበት ችሎት፣ ፍርድ እና ሊኖር የሚችል ይግባኝ ይከተላሉ። በአጠቃላይ የሕዝብ ክስ ማቅረብ ደንቡ ነው፤ ቅሬታ የሚያስፈልጋቸው ወንጀሎች ግን በተመለከተው ሕግ መሠረት የተጎዳው ወገን ወይም ሕጋዊ ተወካዩ ቅሬታ ሲያቀርብ ብቻ ይቀጥላሉ። የኢትዮጵያ ፌዴራል ፖሊስ ኮሚሽን እና የክልል ፖሊሶች ወንጀሎችን ይመረምራሉ። የፌዴራል ዐቃቤ ሕጎች እና የክልል ፍትሕ ቢሮዎች ወይም ዐቃቤ ሕጎች ጉዳዮችን በፌዴራል ወይም በክልል ፍርድ ቤቶች ያቀርባሉ። የፌዴራል ፍርድ ቤቶች የመጀመሪያ ደረጃ፣ ከፍተኛ እና ጠቅላይ ፍርድ ቤቶችን ያካትታሉ፤ የክልል ፍርድ ቤቶች ደግሞ በሥልጣናቸው ውስጥ ያሉ ጉዳዮችን ይይዛሉ። የፌዴራልና የክልል ሥልጣን ክፍፍል፣ የፍርድ ቤቱ ደረጃ፣ ቋንቋ እና የግንኙነት ሁኔታዎች በተግባር ሂደቱን ሊነኩ ይችላሉ፤ በተለይም ከአዲስ አበባ ውጭ። የታሰረ ሰው በአጠቃላይ ዝም የማለት፣ በራሱ ላይ ማስረጃ እንዳይሰጥ ጥበቃ የማግኘት፣ የሕግ አማካሪ የማግኘት፣ በሚያስፈልግበት ጊዜ አስተርጓሚ የማግኘት፣ ማስረጃን የማየት፣ ምስክሮችን የመጠየቅ፣ የመከላከያ ማስረጃ የማቅረብ እና ይግባኝ የማቅረብ መብቶች አሉት። አንድ ሰው የሕግ ወጪ መክፈል ካልቻለ እና የፍትሕ ጥቅም ካስፈለገ፣ በመንግሥት የሚደገፍ የሕግ አማካሪ ሊኖር ይችላል፤ ሆኖም በሁሉም ቦታና ጉዳይ ተመሳሳይ የመዳረሻ እድል የለም። እንደ ግልጽ ወንጀል መፈጸም ወይም ሌላ በሕግ የተደነገገ ምክንያት ያሉ ልዩ ሁኔታዎች ካልተካተቱ በስተቀር ለእስር በመደበኛነት የፍርድ ቤት የእስር ማዘዣ ያስፈልጋል። በ1961 የወጣው የቀድሞው የወንጀል ሥነ ሥርዓት ሕግ መሠረት፣ የታሰረ ሰው ቢያንስ በ48 ሰዓት ውስጥ፣ ወይም የአካባቢው ሁኔታና የግንኙነት እድል እንደፈቀደ በተቻለ ፍጥነት፣ በአቅራቢያው ፍርድ ቤት ፊት መቅረብ አለበት። በአዋጅ ቁጥር 1410/2026 የወጣው የወንጀል ሥነ ሥርዓትና ማስረጃ ሕግ በ3 ኤፕሪል 2026 ጸድቋል እና የቀድሞውን ሕግ ይተካል፤ ይሁን እንጂ የሥራ ላይ መዋሉና የሽግግር ደንቦቹ ከእያንዳንዱ ጉዳይ ቀንና ሁኔታ አንጻር መፈተሽ አለባቸው። ፍርድ ቤት ከእስር በኋላ የዋስትና ጥያቄን ሊመለከት ይችላል። የመሸሽ፣ ወንጀልን እንደገና የመፈጸም ወይም በምስክሮች ወይም በማስረጃ ላይ ጣልቃ የመግባት አደጋ ዋስትና ላለመፍቀድ ከሚታሰቡ ምክንያቶች መካከል ናቸው። በቀድሞው ሥነ ሥርዓት መሠረት ፍርድ ቤቱ የዋስትና ማመልከቻን ቢበዛ በ48 ሰዓት ውስጥ ይወስናል። ለፍተሻዎች በአጠቃላይ የፍተሻ ማዘዣ ያስፈልጋል፤ በሕግ የተደነገጉ ልዩ ሁኔታዎች ግን አሉ። ዲጂታል ማስረጃ እና በኤሌክትሮኒክ የሚደረግ መሰብሰብም በኮምፒውተር ወንጀል አዋጅ ቁጥር 958/2016 ይመራሉ። ሊደርሱ የሚችሉ ውጤቶች ለቀላል ወንጀሎች እስር፣ ቅጣት ገንዘብ፣ ቀላል ወይም ጽኑ እስራት፣ የዕድሜ ልክ እስራት፣ በሕግ የተደነገገ የሞት ቅጣት፣ ንብረትን መውረስ ወይም ማስወረስ፣ መመለስ እና ካሳን ሊያካትቱ ይችላሉ። ውጤቱ በወንጀሉ፣ በተረጋገጠው ተጠያቂነት፣ በደረሰው ጉዳት እና ቅጣትን በሚያቀልሉ ወይም በሚያከብዱ ሁኔታዎች ይወሰናል። ንብረትን መከታተል፣ ማገድ፣ መያዝ፣ ማስወረስ እና ማስተዳደር በንብረት ማስመለስ አዋጅ ቁጥር 1364/2025 ውስጥም ተመልክተዋል። ሕጉና ጉዳዩ በሚፈቅዱበት ጊዜ በክትትል ላይ መውጣት፣ በሁኔታዎች የተገደበ መልቀቅ እና መልሶ ማቋቋም ሊተገበሩ ይችላሉ። በወንጀል የተጎዳ ወገን በወንጀል ሕጉ አንቀጾች 101 እና 102 መሠረት መመለስ ወይም ካሳ ለመጠየቅ በወንጀል ጉዳዩ ውስጥ የፍትሐ ብሔር ጥያቄ ሊቀላቀል ይችላል። ወንጀል ፈጻሚው መክፈል ካልቻለ፣ በአንዳንድ ሁኔታዎች ካሳ ከተያዘ ወይም ከተወረሰ ንብረት፣ ከቅጣት ገንዘብ ወይም ከዋስትና ሊከፈል ይችላል። ምስክሮችና ጠቋሚዎች በአዋጅ ቁጥር 699/2011 መሠረት ጥበቃ ሊያገኙ ይችላሉ፤ በሰዎች ዝውውር ጉዳዮች ተጨማሪ የተጎጂዎች ድጋፍ ሊኖር ይችላል። የሕግ ድጋፍ፣ አስተርጓሚ፣ መጓጓዣ እና የፎረንሲክ ወይም የሰነድ ክፍያዎች እንደ አቅም፣ ክልል እና ጉዳይ ይለያያሉ፤ ለሁሉም የወንጀል ጉዳዮች የሚሠራ አንድ ወጥ ብሔራዊ የወጪ ሰንጠረዥ የለም። የግል ሕይወትን፣ የሕዝብ ሥነ ምግባርን ወይም ብሔራዊ ደህንነትን ለመጠበቅ ፍርድ ቤት ችሎትን በዝግ ሊያካሂድ ይችላል። የወንጀል ተጠያቂነት በዕድሜ ይወሰናል። ከዘጠኝ ዓመት በታች ያለ ሕፃን የወንጀል ተጠያቂነት የለበትም። ከዘጠኝ ዓመት ጀምሮ ከአሥራ አምስት ዓመት በታች ያለ ሕፃን ከአዋቂ ቅጣቶች ይልቅ ልዩ የፍርድ ቤት እርምጃዎች ሊወሰኑበት ይችላሉ፤ ከአዋቂዎችም ተለይቶ መታሰር አለበት። ከአሥራ አምስት እስከ አሥራ ስምንት ዓመት ያለ ሰው በአጠቃላይ በተራው ሕግና ሥነ ሥርዓት ይገዛል፣ ቅጣቱ ግን ይቀልለታል፤ ከአሥራ ስምንት ዓመት በፊት ለተፈጸመ ወንጀል የሞት ቅጣት አይፈጸምም። የመንገድ ወንጀሎች በመንገድ ትራንስፖርት አዋጅ ቁጥር 1274/2022 እና በመንገድ ትራፊክ ቁጥጥር ደንብ ቁጥር 557/2024 ስር ሊካተቱ ይችላሉ፤ እነዚህም ፈቃድ፣ የትራፊክ ቁጥጥር እና አደገኛ መንዳት ወይም ጉዳት የሚያደርሱ ወንጀሎችን ያካትታሉ። የትራንስፖርት ባለሥልጣናት፣ ፖሊስ እና ፍርድ ቤቶች ተጠያቂነትን ሊጋሩ ይችላሉ፤ በወንጀል ሕጉ መሠረት ያለ የወንጀል ተጠያቂነትም ከመንገድ ደንቦች ጎን ለጎን ሊተገበር ይችላል። የፈቃድ ክፍያዎችና ሌሎች የአገልግሎት ክፍያዎች ከወንጀል ቅጣቶች የተለዩ ናቸው። በአዋጅ ቁጥር 958/2016 የተካተቱ ዲጂታል ወንጀሎች ያለፈቃድ መግባት ወይም መጠቀም፣ በሥርዓቶች ወይም በውሂብ ላይ ጣልቃ መግባት፣ ሕገወጥ ይዘት እና የሕፃናት ወሲባዊ ምስሎችን ያካትታሉ። የተወሰነው ወንጀልና ቅጣት በድርጊቱና በተፈጸመበት ቀን ይወሰናል፤ የቴሌኮም ወይም የውሂብ አቅራቢ ትብብር ምርመራን ሊያግዝ ይችላል። ባህላዊ ወይም ሃይማኖታዊ ስምምነት በአንዳንድ ሁኔታዎች መዳረሻን ወይም እርቅን ሊያግዝ ይችላል፤ ሆኖም የሕዝብ ክስን በራሱ አይተካም። የግል ቅሬታዎችና እርቅ ተፈጻሚነት የሚኖራቸው ተመለከተው ሕግ መስፈርቶች ሲፈቅዱ ብቻ ነው። በሂደት ወይም በገደብ ላይ ከመተማመን በፊት የፌዴራልና የክልል ልዩነቶችን፣ ቋንቋን፣ ግንኙነትን፣ የፍርድ ቤት ሥልጣንን እና የተባለው ድርጊት የተፈጸመበትን ቀን ማረጋገጥ አለበት።