Karsazî li Îranê

Karsaziyek mirovan, pereyan, amûran û biryaran li hev tîne da ku mal an xizmet pêşkêş bike. Li Îranê ew dikare bi rêya yekîneyeke qanûnî ya qeydkirî, an jî bi forma karsaziya kesane ya ku ji bo wê çalakiyê destûr heye, bixebite. «sherkat» têgeheke kurdî ya ji bo şîrketê ye; şîrket xwedîtiyeke rêxistinkirî û avahiya rêvebirinê heye. Cureyên cuda yên şîrketan sermaye, biryardan, berpirsiyariya qanûnî û veguhastina xwedîtiyê bi awayên cuda saz dikin. Hevkariya bazirganî an karsaziya malbatî di pratîkê de dibe ku hêsan were saz kirin, lê peymanên devkî dikarin paşê nakokiyan derxînin holê. Divê rêzikên nivîskî para xwedîtiyê, beşdariyan, desthilatê, dabeşkirina qezencê, ziraran û derketinê diyar bikin. Kooperatîf rêxistinên li ser endaman in ku ji bo armancên aborî yên hevpar têne avakirin. Ew ji karsaziyeke ku ji aliyê xwedîyekî ve tê kontrolkirin cuda ne, ji ber ku endam li gorî rêzikên kooperatîfê beşdar dibin. Gehek ji çalakiyên herêmî ji bo sektorê an bazirganî destûr jî dixwazin; ev destûr bi giştî dikare «mojavez» an lîsansa karsaziyê were gotin. Tenê qeydkirina şîrketê ne wê wateyê dide ku her hilber, pîşe, cih an awayê firotinê destûr e. Divê karsaziyek qeydên pêbawer ên firotanê, kirînê, mûçeyan, peymanan, deynan, malan û dayînan bigire. Erkên hesabkirinê û bacê bi forma qanûnî û çalakiyê ve girêdayî ne; ji ber vê yekê divê qeyd ji roja yekem dest pê bikin. Xebitandina karmendan berpirsiyariyên cuda yên peymanên karê, mûçeyan, bîmeya civakî, amadebûnê, ewlehiyê û bidawîkirina karê çêdike. Divê xwedî karsaziyê qeydên karê bi rêkeftinên nefermî yên malê re tevlihev nekin. Xwedîtiya biyanî, veberhênan, rêvebirin, dayîn û kar dikarin rêzikên zêde hewce bikin. Berî ku pere bê veqetandin, beşdarekî biyanî divê avahiya qanûnî, desthilata îmzekirinê, rêkûpêkiyên bankê, destûr û şiyana xebitandina pratîkî piştrast bike.