ئێران لەسەر ڕێگایەکی کۆنی نێوان مەزۆپۆتامیا، ئاسیای ناوەڕاست، قەفقاز، ئاسیای باشوور و کەنداوی فارس هەڵکەوتووە. کۆمەڵگە نیشتەجێبووەکان و دەوڵەتە بەهێزەکان زۆر پێش وەرگرتنی شێوەی سیاسیی نوێی وڵاتەکە لەوێ هەبوون. مادەکان و ئیمپراتۆریەتی فارسیی هەخامەنشی لە مێژووی کۆنی ئێراندا بنەڕەتین. هەخامەنشییەکان دەسەڵاتیان بەسەر ناوچەیەکی فراوان و جۆراوجۆردا دەگێڕا، بە بەکارهێنانی پارێزگا، ڕێگا، باج و بەڕێوەبردنی ناوخۆیی. دوای داگیرکاریی ئەسکەندەری مەقدۆنی، فەرمانڕەوایانی هێلینی بەشێکی زۆری ناوچەکەیان بەڕێوە برد. ئیمپراتۆریەتی ئەشکانی دواتر بوو بە هێزێکی گەورە کە ڕێگاکانی بازرگانیی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوای بەیەکەوە دەبەستەوە. ئیمپراتۆریەتی ساسانی دەوڵەتێکی ناوەندگەرای ئێرانی دامەزراند و پشتگیریی دامەزراوە زەردەشتییەکانی کرد. ملمڵانێی درێژی لەگەڵ جیهانی ڕۆمانی و بیزەنتی کاریگەریی لەسەر ڕۆژئاوای ئاسیا هەبوو. لە سەدەی حەوتەمدا سوپای عەرەبیی موسڵمان ساسانییەکانیان شکست پێهێنا. ئیسلام بە تێپەڕبوونی کات بوو بە ئایینی زاڵ، لە کاتێکدا زمانی فارسی و نەریتە کەلتوورییە ئێرانییەکان مانەوە و کاریگەرییان لەسەر جیهانی ئیسلامیی فراوانتر دانا. دواتر چەندین دەسەڵاتی ئێرانی، تورک و موغوڵ ئێرانیان بەڕێوە برد. ئەو ماوەیانە لە هەندێک شوێن هێرشی وێرانکەریان لێکەوتەوە، بەڵام هەروەها سیستەمی سیاسیی نوێ، شار، زانست، ئەدەب و هونەریان هێنا. دەسەڵاتی سەفەوی مەزهەبی شیعەی دووازدە ئیمامیی کرد بە دامەزراوەیەکی ناسێنەری دەوڵەت. ئەمە یارمەتی دا ئێران لە ئیمپراتۆریەتی سوننەی دراوسێ لە ڕووی سیاسی و ئایینی جیاواز بێت. لە سەردەمی قاجاردا ئێران تووشی لاوازیی ناوخۆیی و فشاری زیادبووی ڕووسیا و بەریتانیا بوو. شۆڕشی مەشرووتە دەستوور و پەرلەمانی هێنا و بوو بە هێمایەکی بەردەوامی حکومڕانیی بەرپرسیار. سەردەمی پەهلەوی ناوەندگەرایی، نوێکردنەوەی بەڕێوەبردنی دەوڵەت، نەتەوەپەروەری و گۆڕانی خێرای کۆمەڵایەتیی هێنا، لەگەڵ سەرکوتی سیاسی. شۆڕشی ١٩٧٩ پاشایەتیی کۆتایی پێهێنا و کۆماری ئیسلامی دامەزراند. شەڕ لەگەڵ عێراق، گۆڕانی کۆمەڵایەتی، ملمڵانێی سیاسی و پەیوەندییەکانی لەگەڵ دیاسپۆرای ئێرانی کاریگەرییان لەسەر دەیەکانی دواتر هەبوو. ئێرانییەکان هێشتا ئەم مێژووە بە شێوەی جیاواز و هەندێک جار ناکۆک لەگەڵ یەکتر لێکدەدەنەوە.
مێژووی ئێران
مێژووی ئێران لە شارستانییەتە کۆنەکان و ئیمپراتۆریەتی فارسییەکانەوە تا دەگاتە دەسەڵاتدارانی ئیسلامی و دەوڵەتی نوێی ئێران. ئێران ناسنامەیەکی کەلتووریی بەهێزی پاراستووە، لە کاتێکدا بەردەوام گەل، ئایین و بیرۆکەی نوێی وەرگرتووە. ئەم مێژووە درێژە هێشتا کاریگەری لەسەر زمان، هونەر، سیاسەت و بیرەوەریی گشتی هەیە.
VivAVia can make mistakes. Check important information.