Îran de Din

Îran de tradîsyonê dînî yê piranî Îslamê Şîayê Dozdehîni yo. Hîdayetê ey Pêxember Mihemed, malbata ey û rêza Îmamê docekan rê hurmet kena; ê Îmamî rêberê manewî û rastîn hesab benê. Alimanê dînî, mizgeftî, ziyaretgehî, medrese, xêrxwazî û sazîyê dewletî hemî jiyanê dînî yê giştî tesîr kenê. Dîn û hukûmet zaf nêzdî eleqeyê de yê, la Îranîyan nê eleqeyî ser o nêrînê cîya-cîya estê. Pratîkê rojane yê misilmanan eşkenê nimêj, roje, xêrxwazî, hacc û eleqedariya bi xwarinê helalî ra pêk bê. Seviye û şiklê pratîke kesan û malbatan reyde cîya-cîya yo. Ramazan meha roje-girewtişî ya Îslamî ya; Cejna Remezan dawîyê ey qeyd kena. Muharrem, bi taybetî Aşure, şehadetê Îmam Huseynî bi bîr anena û merasîmê matemî, waazî, meşa merasimî û çalakîyê xêrxwazî tê de estê. Ziyaretê ziyaretgehanî ji bo zafê misilmanê Şîa muhîm o. Ziyaretkarî eşkenê nimêj bikerê, kesanê pîrozî bi bîr bêrê, aramî bivazê, bağiş bikerê yan wextê xo bi malbatî ra derbaz bikerê. Cemaetê Sunî bi taybetî zaf herêmê sînorî de ciwîyenê û grûbê etnîkî yê cîya-cîya ra pêk bênê. Bawerîyê bingeyên Îslamî yê înan bi bawerîyê Şîayan re hevpar ê, la desthilatdariya dînî û hin merasimî cîya yê. Îran de cemaetê kevn yê Zerdeştî, Cihû û Mesîhî estê. Dêrê Ermenî û Asurî, kenîşta, perestgehê agirî, cejnî û sazîyê cemaetî beşê mîrateya dînî ya welatî yê. Bahaîyan sedsala nozdehanî de Îran de dest pê kerd û cemaetekê dînî ya, la ê bi sînordarîyê giranê fermî û civakî rû bi rû mendê. Dema ke girêdayîşê şexsî ra qisey kenê, hestyarî û hurmet muhîm ê. Hin Îranî rêçeyê Sufî, pratîkê manewî yê bînî, adetê malbatî yê tevlihev yan hiç dîn nêşopnenê. Tevgerê giştî her tim bawerîya nepenî nîşan nêdanê. Dîn ji bo zaf kesan Îran de cemaet, hîdayetê exlaqî, xêrxwazî, nasname û tradîsyonê hunerî peyda kena. Herwesa eşkeno nêrazîbûn, muameleya nêhevseng yan zext bîyaro, wexto ke bawerî, qanûn û weçînayîşê şexsî bi hevra nêhevcêno.