La storia d’Italia

La penisola italian-a a l’é stàit ca ëd mot pòpol e culture prima dël domini roman, comprese j’Etrusch e le comunità greche. Lor insediament, ël comersi, le credense e l’arte a l’han contribuì a l’agiustament antìch dla penisola. Roma a l’é crëssùa da cità a centro d’na vasta republica e d’un imperi. Ël drit, le strade, le cità, la lenga e ël govern roman a l’han lassà segn duràbil an Italia e mot pi an là. Dòp la fin dël Imperi Roman d’Occident, la penisola a l’é stàit dividùa tra regn, potent e govern local ch’a cambiavo. Për mot secol, gnun stat a l’ha governà tuta la part ch’a l’é ancheuj Italia. Ij comun medieval, le republiche marìtime, le cort e le cità ëd comersi a l’han svilupà istitussion e identità distintive. Venessia, Florensa, Genova, Milan, Napol e mot sentr pì cit a l’han seguit percors stòrich diferent. Ël Rinassiment a l’é fiorì an pi stat italian e a l’é stat ligà l’arte a la scolastica, al comersi, a la polìtica e al patronage. A l’é nen stàit un event an na cità mach, e ij so benefissi a son pa stàit partagià an maniera uguala da tuti. Ël Risorgimento a l’é ël moviment e ël process polìtic ch’a l’ha portà a l’unificassion d’Italia ant ël secol dizneuv. L’unificassion a l’ha creà un regn, ma le diferense regional, la desigualità social e ij debat su l’identità nassional a son restà. Pì tard, la dittadura fascista a l’ha sopress la libertà polìtica e a l’ha menà l’Italia ant la Seconda Guera Mondial. La resistensa, ël conflit civil, la persegussion, la destrussion e la cascaduta dël Fascismo a resto part important dla memoria pùblica. Dòp la guera, l’Italia a l’é diventà na republica e a l’ha fondà un ordinament democratic e costitussional. La ricostruission, le migrazion, ij cambiament economic, ij moviment sociaj e la cooperassion europenga a l’han formà ël pais ch’a ven-a. La storia italian-a a l’é conservà an archivi, mùsei, edifissi, monument commemorativ, paisagi, conte ëd famija e nòm locaj. Capì la storia nassional e locala ansem a fa pi facil lesse l’ancheuj.