Монгол Улсын албан ёсны бичгийн хэм хэмжээ нь орчин цагийн утга зохиолын монгол хэл бөгөөд кирилл болон уламжлалт монгол бичигт нийтлэг зөв бичих, дүрмийн журам үйлчилдэг. Монгол хэлний бодлогын үндэсний зөвлөл хэлний бодлогыг хариуцаж, Шинжлэх ухааны академийн Хэл зохиолын хүрээлэн стандарт, толь бичиг, нэр томьёо, судалгааг боловсруулдаг. Өдөр тутмын ярианд халх аялгуу давамгайлдаг ч Монгол Улсад халх, ойрад, буриад болон бусад аялгууг хамарсан өргөн монгол аялгууны хүрээ бий. 2020 оны Хүн ам, орон сууцны тооллого нь эх хэлийг шууд бус, угсаатны харьяаллыг бүртгэсэн. Иймээс улсын хэмжээнд хэлээр ярьдаг хүний хувийг тооллогын мэдээллээс найдвартай тооцох боломжгүй бөгөөд угсаатны харьяалал нь тухайн хүний хэлийг дангаараа тогтоохгүй. Казах хэл нь хамгийн өргөн баримтжуулсан цөөнхийн хэл бөгөөд ялангуяа Баян-Өлгийд хэрэглэгддэг. Тува хэл Цэнгэлд, мөн Цагааннуур, Хөвсгөлд хэрэглэгддэг. Буриад, ойрад, дууха буюу цаатан хэл орон нутгийн хамт олонд хадгалагдан үлдсэн ч улсын хэмжээнд тархалтыг нь бүрэн баримтжуулаагүй. Төрийн болон нутгийн өөрөө удирдах байгууллага, шүүх, сургууль, хуулийн этгээд албан харилцаандаа ерөнхийдөө монгол хэл хэрэглэдэг. Монгол хэлээр иргэний үнэмлэх, төрсний болон гэрлэлтийн гэрчилгээ, гадаад паспорт, боловсролын бүртгэл, газар ба гудамжны нэр, байгууллагын нэр, олон нийтийн зар, аюулгүй байдлын мэдээллийг үйлддэг. Гадаадын баримт бичигт монгол орчуулга шаардаж болно. Монгол Улсад үйл ажиллагаа явуулдаг гадаадын компани, төрийн бус байгууллагад санхүү, татвар, хөдөлмөр, хөдөлмөрийн аюулгүй байдлын мэдээлэл монгол хэлээр хэрэгтэй байдаг. 2025 оны 1 дүгээр сарын 1-нээс төрийн болон орон нутгийн захиргааны албан бичигт кирилл болон уламжлалт монгол бичгийг хамтад нь хэрэглэж байна. Сурагчид 6 дугаар ангиас сургуулиа төгстөл уламжлалт бичиг үздэг бөгөөд зарим их, дээд сургуулийн болон төрийн албаны анхан шатны шалгалтад энэ бичгийг үнэлдэг. Төрийн хэлний бодлогод дижитал хөрвүүлэлт, зөв бичих шалгах хэрэгсэл ч хамаарна. Материал, сургалтын хөтөлбөрийн хэрэгжилт үргэлжлэн хөгжиж байгаа тул бодит хүртээмж байгууллага, аймгаар ялгаатай. Аймаг гэдэг нь орон нутгийн засаг захиргааны нэгж; сум гэдэг нь түүнээс доод нэгж юм. Үндсэн хуулийн 8 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт үндэсний цөөнхийн эх хэлийг боловсрол, харилцаа, соёл, урлаг, шинжлэх ухаанд хамгаалсан. Боловсролын тухай хуульд сургалтыг ерөнхийдөө төрийн албан ёсны хэлээр явуулахаар заахын зэрэгцээ эх хэлээрээ боловсрол эзэмших эрхийг хүлээн зөвшөөрдөг. Сурагчдын олонх нь өөр хэлтэй үндэсний цөөнхөд хамаарах үед хос хэлний хөтөлбөр хэрэглэж болно. Энэ хамгаалалт нь орон нутгийн хэлэнд захиргааны хамтран албан ёсны нийтлэг статус олгохгүй. Баян-Өлгийд казах, тува, урианхай хамт олны хос болон олон хэлний боловсролын туршлагыг баримтжуулсан. Боловсролын байгууллагууд хос хэлээр заах арга зүй төлөвлөж, Боловсролын яам 8,000 гаруй нэр томьёотой монгол-казах, монгол-тува толь, тува болон казах хэл дээрх 104 загвар телевизийн контент, 1–5 дугаар ангийн дасгалын дэвтэр зэрэг хос хэлний сургуулийн төлөвлөлтийг баримтжуулсан. Хэрэгжилт, чанар нь сургууль, аймгаас шалтгаална. Шүүх хуралдааныг монгол хэлээр явуулдаг. Монгол хэл мэдэхгүй хүн эх хэлээрээ эсвэл мэддэг өөр хэлээрээ хэлмэрч, орчуулагч авах эрхтэй бөгөөд бичгээр, дохионы хэл, тэмдэг болон бусад харилцааны аргаар тусламж авч болно. Хэлмэрчийн зардал, хүлээлгийн хугацаанд улсын хэмжээнд нэг мөр журам тогтоосон гэж нийтэлсэн дүрмүүдэд байхгүй. Радио, телевиз Ерөнхийдөө Монгол хэлээр нэвтрүүлэг дамжуулдаг. Гадаад контентыг дуу оруулалт эсвэл хадмал орчуулгатай хүргэж болох бөгөөд Хэлний тухай хууль хэвлэл мэдээллээс утга зохиолын монгол хэлний хэм хэмжээг мөрдөхийг шаарддаг. Монгол хэлний бодлогын үндэсний зөвлөл төрийн байгууллага, хэвлэл мэдээллийн хэлний хэрэглээг хянадаг. Баян-Өлгийд 1965 оноос ажиллаж буй Бүсийн олон нийтийн радио буюу Казах радио, 2011 оноос ажиллаж буй Дэрбэс ТВ зэрэг цөөнхийн хэлний нэвтрүүлэг баримтжуулсан. Эдгээр нь орон нутгийн хэрэглээг харуулах бөгөөд улсын хэмжээнд хамтран албан ёсны нэвтрүүлгийн тогтолцоо бий гэдгийг илтгэхгүй. Монгол хэл, бичиг нь Монгол Улсын соёлын өвийн нэг хэсэг. Цөөнхийн хэлийг орон нутгийн боловсрол, хэвлэл мэдээлэл, уран зохиол, соёлын үйл ажиллагаагаар хадгалдаг. Төв захиргааны үйлчилгээ авахад голчлон монгол хэл шаардлагатай; орон нутгийн хос хэлний боловсрол, орчуулга хэлний саадыг багасгаж болно. Төрийн албанд ороход монгол хэлний түвшин тогтоох шалгалт орно. Төрийн сургууль, шүүх, захиргаагаар дамжуулан хэлний эрхээ эдлэхэд нийтлэг хэрэглэгчийн төлбөр тогтоогоогүй боловч орон нутгийн үйлчилгээ, орчуулгад шаардагдах хугацаа харилцан адилгүй.
Монгол Улс дахь хэл
Монгол хэл нь Монгол Улсын төрийн албан ёсны хэл бөгөөд төрийн захиргаа, боловсрол, шүүх, нэвтрүүлэг болон хууль зүйн бүртгэлийн үндсэн хэл юм. Орчин цагийн утга зохиолын монгол хэл нь жишиг хэл бол өдөр тутмын ярианд монгол хэлний өргөн аялгууны хүрээний халх аялгуу давамгайлдаг. 2025 оны 1 дүгээр сарын 1-нээс төрийн болон орон нутгийн захиргааны бичиг хэрэгт кирилл бичгийг уламжлалт монгол бичигтэй зэрэгцүүлэн хэрэглэж байна. Казах, тува болон бусад цөөнхийн хэл Үндсэн хууль, боловсролын хамгаалалттай боловч улсын хэмжээнд захиргааны хамтран албан ёсны хэлний нийтлэг статустай биш.
VivAVia can make mistakes. Check important information.