Монгол Улсын уламжлал

Монголын уламжлалыг гэр бүл, хамт олон, ахмад үе, ур чадвартай өвлөгч, соёлын төв, сургууль дамжуулдаг. Үүнд жил бүрийн баяр, амьдралын мөчлөгийн ёслол, улирлын бэлчээр сэлгэх нүүдэл, зочломтгой зан, хувцас, хоолны ёс, хөгжим, бүжиг, аман зохиол, тоглоом, гар урлал орно. Уламжлалыг хариуцсан үндэсний ганц байгууллага, нэг мөр ёслолын журам байхгүй. Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын яам, Соёлын өвийн үндэсний төв, Монголын ЮНЕСКО-ийн үндэсний комисс, орон нутгийн соёлын төв, аймаг, сумын захиргаа баримтжуулах, заах, олон нийтэд танилцуулах ажлыг дэмждэг. Цагаан сар билгийн тооллын шинэ жил. Огноо нь жил бүр өөрчлөгдөж, ихэвчлэн 1 эсвэл 2 дугаар сард тохионо. Үндэсний баяр нь хаврын тэргүүн сарын шинийн нэгнээс эхлэн гурван өдөр үргэлжилнэ. Гэр бүлүүд бие биедээ зочилж, ахмад төрөл садантайгаа золгож, баярын хувцас өмсөж, бэлэг солилцон дайлдаг. Өрхийн ёс заншил гэр бүл, бүс нутаг, угсаатны хамт олноор ялгаатай тул Монгол Улсад нэг л дэлгэрэнгүй ёслол үйлчилдэггүй. Наадам нь улсын хэмжээнд болдог зуны гол баяр. Үндсэн өдрүүд нь 7 дугаар сарын 11–13 бөгөөд хурдан морь, бөх, сур харвааг голлон үзүүлдэг. Ёслолын дуу, дээл, уламжлалт хоол, гар урлал, морин хуур хөгжим, хөөмий, бий биелгээ өргөн баярын нэг хэсэг болж болно. Нийтээр амрах баярын хугацаа 7 дугаар сарын 11–15-нд үргэлжилнэ. Баярын өдөр ажиллуулахад холбогдох хуулийн онцгой нөхцөл эсвэл тохиролцоо ерөнхийдөө шаардлагатай; энгийн байдлаар хязгаарлалтгүй ажиллах өдөр биш. Гэр нь модон араг яс, эсгий, бүрээсээр хийдэг уламжлалт дугуй сууц. Гэр бүлийнхэн өөрсдөө барьж, буулгахдаа хүүхдэд ажиглуулж, оролцуулан сургадаг. Улирлын нүүдлээр өрхүүд бэлчээр хооронд шилжиж, бэлчээр төлөвлөх, мал маллах, тээвэр, гэр барих ур чадвар, орон нутгийн экологийн мэдлэгтэй холбоно. Хотжилт, суурин амьдрал, уур амьсгалын эрсдэл, ган, зуд, шилжилт хөдөлгөөн, нүүдлийн хэв маягийн өөрчлөлт энэ уламжлалд дарамт болж байгаа ч олон малчин өрх, хамт олон үргэлжлүүлэн хэрэгжүүлж байна. Амьдралын мөчлөгийн уламжлал угсаатны бүлэг, бүс нутгаар ялгаатай. Уртын дууг хурим, төрөлт, шинэ гэрийн найр, унага тамгалахтай холбон дуулж болно. Бий биелгээг бага зайд бүжиглэдэг бөгөөд гэр бүл, хамт олны цугларалт, хурим, хөдөлмөрийн ёстой холбодог. Овоо тахих, ариун газрын зан үйл байгаль, хамт олны үйлдэлд төвлөрвөл уламжлалын сэдэвт хамаарна. Шашны сургаал, номлол, сүм хийдийн түүх шашны сэдэвт хамаарна. Ариун газартай холбоотой эмзэг ёслолд оролцохдоо орон нутгийн хамт олны хүлээлтийг дагаж, жуулчны стандарт тоглолт мэтээр үзэж болохгүй. Уламжлалт хувцас нь дээл, гутал, бүс, толгойн өмсгөлтэй. Материал, эсгүүр, хээ чимэг нь нас, нийгмийн байр суурь, угсаатны онцлог, бүс нутгийн гарал үүслийг илэрхийлж болно. Баяр, хурим, Цагаан сар, Наадам, албан ёсны соёлын арга хэмжээнд өмсдөг ч уламжлалт хувцас өмсөх хуульчилсан нийтлэг шаардлага байхгүй. Худалдан авах үнэ, хүртээмж нь урлаач, материал, чанар, байршил, арга хэмжээнээс хамаарна. Айраг бол гүүний исгэсэн сүү; айраг хийх мэдлэг, хөхүүр, нийгмийн ёс нь Монголын уламжлалд хамаарах бол жор, шим тэжээл, хүнсний зохицуулалт хоол хүнсний сэдэвт орно. Хөгжим, аман уламжлалыг гэр бүлийн өвлүүлэлт, багш шавийн сургалт, сургууль, соёлын төв, баяраар сурдаг. Морин хуур нь ёслол, өдөр тутмын амьдрал, мал амьтантай холбоотой нөхцөлд хэрэглэдэг хоёр чавхдаст морин толгойт хуур. Хөөмий нь баруун Монгол, Алтайтай хүчтэй холбоотой хөөмэйлэх дуу. Цуур нь хөгжмийн зэмсгийг хоолойн авиагаар хослуулдаг бөгөөд ан агнуур, цаг агаар, аялал, хуримтай холбоотой урианхай, Алтайн хамт олны уламжлалд багтана. Монгол тууль бол аман туулийн зохиол. Лимбэний битүү амьсгаа нь идэвхтэй өвлөгчдийн тоо буурч байгаа тул эмзэг уламжлал хэвээр. Гар урлалд гэр барих, чимэглэх, мод боловсруулах, эсгий хийх, зураг зурах, оёх, уяа томох, сонгодог монгол бичгээр бичих уран бичлэг орно. Уран бичлэгт ихэвчлэн таваас найман жил багшийн сургалт шаардагдаж, залуу өвлөгч цөөн. Шагайн харвааг 6–8 хүний баг, гучин хонины шагайн багцаар тоглож, дуу, зэрэг дэв, ёс журмын дүрэм баримтална. Бүргэдээр ан хийхэд махчин шувуу сургах, арчлах орно. Говьд тэмээний ингэ хөөслөхийг дуу, дохиогоор, ихэвчлэн үдшийн бүрийд, ингэ ботго эсвэл өнчин тэмээний төлийг хүлээн авахад дэмжих зорилгоор хийдэг. Бүс нутаг, угсаатны ялгаа нь уламжлал хаана хэрэгждэг, хэрхэн заагддагт нөлөөлнө. Хөөмий баруун Алтайтай, цуур урианхай, Алтайн хамт олонтой, бий биелгээ угсаатны олон янзын Ховд, Увстай онцгой холбоотой. Бүргэдээр ан хийх, Наурыз буюу Наурыз баяр баруун бүсийн казах болон бусад хамт олны орчинд чухал. Тэмээ хөөслөх нь говийн малчин амьдралтай холбоотой. Улаанбаатар тайз, музей, сургууль, баяр, соёлын байгууллагаар хотын хүртээмж олгодог ч тайзны үзүүлбэр орон нутгийн бүх хэлбэрийг төлөөлөхгүй. Монгол Улс ЮНЕСКО-ийн биет бус соёлын өвийн жагсаалтад 17 элементтэй. Жагсаалтад Наадам, хөөмий, морин хуур, уртын дуу, гэр, шагайн харваа, айраг, нүүдлийн мал аж ахуй, бүргэдээр ан хийх зэрэг орно. Цуур, бий биелгээ, Монгол тууль, лимбэний битүү амьсгаа, уран бичлэг, ариун газар тахих, тэмээ хөөслөх зэрэг бусад элемент хамгаалалтын жагсаалтад багтдаг. Уламжлалт эсгий урлал, угсаатны мал эмнэлгийн мэдлэгийг 2026 онд нэр дэвшүүлэхээр хэлэлцэж байсан; батлагдсан бүртгэл мэтээр тайлбарлаж болохгүй. ЮНЕСКО-ийн жагсаалт өвийг хүлээн зөвшөөрч, хадгалалтыг дэмждэг боловч өмчлөх эрх эсвэл мэргэжлийн зөвшөөрөл олгохгүй. Олон нийтийн баяр, музей, сургуулийн хөтөлбөр, соёлын төвийг ажиглах эсвэл оролцоход ерөнхийдөө ашиглаж болно. Хүлээн зөвшөөрөгдсөн өвлөгч, багш, мастер болох нь ур чадвар, тууштай дадлага, холбогдох гэр бүл, хамт олонд хүлээн зөвшөөрөгдөхөөс хамаарна. Уламжлал хэрэгжүүлэх нийтлэг хууль ёсны үүрэг, бүх нийтийн элсэлтийн шалгалт байхгүй. Хичээл, зэмсэг, хувцас, гэр, гар урлал, аялал, баярт оролцох зардал үйлчилгээ үзүүлэгч, материал, байршил, арга хэмжээнээс хамаарч өөрчлөгдөнө. Хамт олон уламжлалыг зөвхөн үзүүлэхээр сэргээн бүтээх бус, үргэлжлүүлэн хэрэгжүүлж, өвлүүлэх нь хадгалалтын хамгийн үр дүнтэй хэлбэр.