Монгол Улсад мэргэжил, ажил мэргэжил

ҮАМАТ-08 нь ISCO-08-тай нийцүүлсэн Монгол Улсын ажил мэргэжлийн үндэсний ангилал юм. Энэ нь 10 үндсэн бүлэг, 43 дэд бүлэг, 130 бага бүлэг, 432 нэгж бүлэгтэй. Ангилал нь ажил мэргэжилд үндэсний код оноож, хийх ажил, хариуцлага, мэргэшлийн түвшнийг тодорхойлдог. Ажил олгогчид албан тушаал, ажлын байрны тодорхойлолт, ажлын стандарт, цалин хөлсний журмыг тогтооход ашигладаг бол Үндэсний статистикийн хороо хүйс, нас, бүс нутаг, аймаг, нийслэлээр ажил мэргэжлийн мэдээлэл ашигладаг. Түгээмэл чиглэлд удирдлага, мэргэжлийн ажил, техникч болон туслах мэргэжилтний ажил, бичиг хэргийн дэмжлэг, үйлчилгээ ба борлуулалт, хөдөө аж ахуй, ойн аж ахуй, загас агнуурын мэргэшсэн ажил, гар урлал ба мэргэжлийн ажил, машин механизмын оператор, энгийн ажил, зэвсэгт хүчин багтана. Уул уурхай, олборлолт, мал аж ахуй ба хөдөө аж ахуй, барилга ба гар урлал, тээвэр ба ложистик, боловсрол, эрүүл мэнд, төрийн болон хувийн үйлчилгээ Монголд практик ач холбогдол өндөртэй. Холбогдох статистикийг шалгалгүйгээр эдгээр чиглэлийн нэгийг тэргүүлж байна гэж үндэсний мэдээлэл тогтоогоогүй. Хүн мэргэжлээрээ их сургуулийн зэрэг, мэргэжлийн сургууль, политехник коллеж, сургалтын төв, богино болон урт хугацааны ур чадварын сургалт, ажлын байран дахь сургалт, дадлагажих сургалт эсвэл нэмэлт мэргэшлээр ажилд орж болно. Монголын техникийн болон мэргэжлийн боловсрол, сургалтын тогтолцоо чадамжид суурилсан хөтөлбөр ашигладаг. Төгсөхөд чадамжийн гэрчилгээ, мэргэжлийн үнэмлэх эсвэл диплом авч болно. Мэргэжлийн сургалтаас техник, дээд боловсролд дэвших боломжтой боловч хугацаа, төлбөр нь байгууллага, хөтөлбөрөөс хамаарна. Олон мэргэжилд улсын ерөнхий лиценз шаардахгүй. Ажил олгогчийн шаардлага, ҮАМАТ-08-ын тодорхойлолт, өмнөх туршлага, ур чадварын нотолгоо нь ажилд орох боломжийг тодорхойлж болно. Хуулиар жагсаасан өндөр эрсдэлтэй эсвэл хамгаалалттай үйл ажиллагаанд мэргэжлийн шалгалт, мэргэшлийн үнэлгээ, бүртгэл, салбарын зөвшөөрөл шаардагдаж болно. Эмч, эмнэлгийн мэргэжилтэн, эм зүйч, сувилагч, эх баригч, сэргээн засахын мэргэжилтэн зохицуулалттай эрүүл мэндийн шаардлагыг дагана. Хуульчид Хуульчдын холбооны шалгалтын комиссоор мэргэжлийн шалгалт өгнө. Барилгын зураг төсөл, барилга угсралт, барилгын материал, өргөх төхөөрөмжид байгууллагын түвшний тусгай зөвшөөрөл шаардагдаж болно. Зөвшөөрлийн тухай хуулиар тусгай зөвшөөрөл ерөнхийдөө дор хаяж таван жил, энгийн зөвшөөрөл дор хаяж гурван жил хүчинтэй бөгөөд салбарын онцгой нөхцөл үйлчилж болно. Гадаадын мэргэшлийг бүх мэргэжилд автоматаар хүлээн зөвшөөрөхгүй. Тэнцүүлэлт, бүртгэл, зөвшөөрлийн шаардлагыг тухайн салбараас шалгах хэрэгтэй. Жишээлбэл, гадаадад мэргэшсэн эмчид боловсролын дүйцүүлэлт, эх орондоо хүчинтэй зөвшөөрөл, мэргэжлээрээ дор хаяж таван жил ажилласан туршлага, Монголын эрүүл мэндийн байгууллагатай байгуулсан гэрээ, монгол хэлээр ажиллах эсвэл орчуулгын зохицуулалт шаардагдаж болно. Хөдөлмөрийн тухай хууль нь хөдөлмөр эрхлэлтийн нөхцөлийг зохицуулна. Бичгээр байгуулсан хөдөлмөрийн гэрээнд албан тушаал, үүрэг, цалин, хөдөлмөрийн нөхцөлийг тусгах ёстой. Ажилтан ялгаварлан гадуурхалтаас ангид байх, ажил мэргэжлээ чөлөөтэй сонгох, аюулгүй нөхцөлд ажиллах, цалин авах, амрах, эвлэлдэн нэгдэх, хамтын хэлэлцээ хийх, заавал төлөх нийгмийн болон эрүүл мэндийн даатгалд хамрагдах эрхтэй. Ердийн ажлын цаг долоо хоногт 40 хүртэл, өдөрт найман цаг; долоо хоногийн ажлын цаг 56 хүртэл, илүү цаг өдөрт дөрөв хүртэл байж болно. Шөнийн ажил 22:00–06:00 цагийн хооронд үргэлжилж, өдөр тутмын амралт дор хаяж 12 цаг байна. Зургаан сар ажилласны дараа үндсэн ээлжийн амралт 15 ажлын өдөр; 18 нас хүрээгүй ажилтан болон хөгжлийн бэрхшээлтэй ажилтанд 20 ажлын өдөр олгож, ажилласан хугацаа эсвэл нөхцөлөөс хамааран нэмэлт амралт байж болно. Уул уурхай, олборлолтын ээлжийн зохицуулалтаар өдөрт 12 хүртэл цаг ажиллаж, түгээмэлдээ 14 өдөр ажиллаад 14 өдөр амрах боломжтой. Ийм ээлжээр ажиллах үеийн замын зардлыг ажил олгогч хариуцна. Зайнаас ажиллахыг хөдөлмөрийн гэрээнд тохирч болно. Малчны туслах болон гэрийн үйлчлэгч ч бичгээр гэрээ байгуулах шаардлагатай ч хуваарь, ээлжийн амралт, даатгалд тусгай практик зохицуулалт үйлчилж болно. Ажилтан гэрээ, дотоод журам, техник, аюулгүй ажиллагааны шаардлагыг дагаж, аюулыг мэдээлж, ур чадвараа хадгалах үүрэгтэй. Ажил олгогчийн санхүүжүүлсэн сургалтын гэрээнд сургалтын хугацаа, тэтгэмж, ажлын байрыг хадгалах, сургалтын дараа ажиллах хугацаа, зардлын хариуцлагыг тогтоож болно. Карьерын хөгжилд мэргэших, мэргэшлийн түвшнээ ахиулах, тасралтгүй суралцах, салбарын зэрэг эсвэл кредит авах, удирдлага руу дэвших багтаж болно. Хөдөлмөр, халамжийн үйлчилгээний ерөнхий газрын харьяа Хөдөлмөр эрхлэлтийн төвүүд ур чадварын үнэлгээ, карьерын зөвлөгөө, ажилд зуучлах, хөдөлмөрийн зах зээл, хууль эрх зүйн мэдээлэл өгдөг. Зарим хөдөө орон нутагт зай, цахим дэд бүтцийн хязгаарлалт, цаасан ажиллагаанаас болж үйлчилгээнд хүрэхэд хүндрэлтэй. 2024 оны тайланд боловсрол, мэргэшлийн зөрүүг дурдсан бөгөөд ажил эрхэлж буй хүмүүсийн 53% нь мэргэшсэн чиглэлээсээ өөр ажил эрхэлдэг гэж мэдээлсэн. Энэ тоо нь тогтолцооны түвшний эрсдэлийг илэрхийлэхээс хувь хүний үр дүнг урьдчилан таамаглахгүй.