ၶဝ်ႈၼမ်ႉတၢင်းၵိၼ် ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ

ၶဝ်ႈပဵၼ်တၢင်းၵိၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်ယႂ်ႇသုတ်းၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ၊ ၵိၼ်ၸွမ်းပႃ၊ ၽၵ်း၊ ထူဝ်ႇ၊ ၶဝ်ႈၵၢပ်ႇ၊ ထူဝ်ႇလိၼ်၊ ငႃး၊ ၼမ်ႉမၼ်းတၢၵ်ႇ လႄႈ ၽွၼ်းလႆႈတိရစ္ဆာန်။ ၼႃးမႄႈၼမ်ႉဢေႇယႃႇဝတီႇ လႄႈ ပိုၼ်ႉတီႈၼႃးဢူၼ်ႈလူင် ပၼ်တၢင်းၽုၵ်ႇၶဝ်ႈ၊ ၽၢႆႇပွတ်းႁႅင်ႈၵၢင်မိူင်းႁႅင်ႈလိူဝ်။ ၵူၼ်းၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇၽင်ၸႂ်ပႃပၢင်ႇလၢႆႇ၊ ပွတ်းၼႂ်းမိူင်းၸႂ်ႉပႃၼမ်ႉၸိုၼ်ႈ လႄႈ ၽုၵ်ႇပႃ၊ ၸႄႈမိူင်းတႆးမီးၸိုဝ်ႈၵႃႈၼမ်ႉၼဵင်ႈ၊ ပွတ်းၵၢင်ၽုၵ်ႇထူဝ်ႇ၊ ၽင်ႇၸၢၼ်းပၼ်ပႃႁႅင်ႈ။ ၽူၼ်မုတ်ႉသုၼ်ၵမ်ႈၼမ်တႄႇၵၢင်လိူၼ်မေႇ ထိုင်လိူၼ်တူလာႇ၊ ၸွႆႈ/ၵဝ်းၵၢၼ်ၽုၵ်ႇ၊ တၢင်းသူင်ႇ လႄႈ လွင်ႈမီးတၢင်းၵိၼ်။ တၢင်းၵိၼ်ၵမ်ႈၼမ်ႁုင်ၵိၼ်တီႈႁိူၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် သိုဝ်ႉတီႈၵၢတ်ႇ၊ ၽၵ်းတၢင်းၶၢင်၊ ႁၢၼ်ႉၼမ်ႉၼဵင်ႈ၊ ႁၢၼ်ႉၶဝ်ႈ၊ ႁၢၼ်ႉၵိၼ်ၶဝ်ႈ လႄႈ ႁူင်းလိုဝ်ႈ။ တၢင်းၵိၼ်ၵူႈဝၼ်းမီးၶဝ်ႈ၊ ၽၵ်းၵႅင်ႈ၊ ပႃ၊ ၽၵ်းၼုၵ်း လႄႈ ယမ်း။ ၵၢၼ်မူၼ်ႉ၊ ၸိူမ်ႈ၊ တၢၵ်ႇႁႅင်ႈ လႄႈ ၸိမ်းၵိူဝ် ၸွႆႈသိမ်းၽၼ်းသႃး လႄႈ ပၼ်သႃႇရသ်ထူး။ Mohinga ဢဝ်ၽၵ်းၼုၵ်းၶဝ်ႈၵွင်ႉၼမ်ႉၼမ်ႉပႃ၊ ၵိၼ်ၵႂၢင်ႈၶႂၢင် မၢင်ၵမ်းၵိၼ်ပွတ်းၵၢင်ၼႂ်။ Laphet thoke ပႃးယႃႈလႃႈၸိူမ်ႈ၊ ၽၵ်းၵႃႇ၊ မၢၵ်ႇၽူၵ်ႇ၊ မၢၵ်ႇၵႃႇ၊ ထူဝ်ႇ၊ ငႃး၊ ငဝ်ႈမႆႉၸဵပ်း လႄႈ ၼမ်ႉပႃၸဵမ်း။ Nga Htamin Nè ပႃးၶဝ်ႈတႆး၊ ပႃ၊ မၢၵ်ႇၽူၵ်ႇ လႄႈ ၼမ်ႉမၼ်းမၢၵ်ႇၵႃႇ။ Rakhine Mont Ti လႄႈ A-Pu Hlya-Pu ၸႂ်ႉၽၵ်းၼုၵ်းၶဝ်ႈ၊ ပႃ လႄႈ ၼမ်ႉပႃမူၼ်ႉ ႁဵတ်းသႃႇရသ်ၸဵမ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၸဵပ်း။ တၢင်းၵိၼ်ပိုၼ်ႉတီႈတၢင်ႇၸိူဝ်း မီး Mandalay Htoe Mont၊ Pathein Halawa လႄႈ တၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၵွင်ႉၸုမ်းၶၢင်၊ တႆး၊ ရခိုင်၊ မွန် လႄႈ ၵရင်ႇ။ ၵၢၼ်ႁပ်ႉတွၼ်ႈၵူၼ်းၵမ်ႈၼမ်မီး laphet thoke လႄႈ Yei-Nway-Gyan တႃႇၵိၼ်ႁူမ်ႈၵၼ် မိူၼ်ၵၢၼ်ႁပ်ႉတွၼ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၵၢၼ်ၸုမ်းတူင်ႇဝူင်း။ Laphet ၸၢင်ႈပႃးၼႂ်းပွႆးသႃသၼႃ၊ ပွႆး လႄႈ ၵၢၼ်ႁူမ်ႈၵၼ်။ ၽၼ်းသႃးၸႄႈတွၼ်ႈ လႄႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းမီးလွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၵူတ်းယၢမ်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်တင်းမိူင်းမၢၼ်ႈ။ ၼႂ်းပွႆးၵဵပ်းၶဝ်ႈပၢၼ်ႁႅၵ်ႈတီႈရခိုင်၊ တၢင်းၵိၼ်ၶဝ်ႈဢၼ်ႁုင်ႁႅၵ်ႈၸၢင်ႈဢဝ်လူႇပၼ်ၽြႃး၊ ၽၢင်း၊ ၽူႈထဝ်ႈ၊ ၶူး လႄႈ ၵူၼ်းၶိူဝ်းၵွၼ်ႇ။ ၼႆႉပဵၼ်ၵူတ်းယၢမ်ႈၸႄႈတွၼ်ႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၶေႃႈမၵ်းမၢႆတႃႇႁိူၼ်းၵူႈလင် ဢမ်ႇၼၼ် ပွႆးၵူႈပွႆး။ ငိုၼ်းၸႂ်ႉသိုဝ်ႉတၢင်းၵိၼ်ပဵၼ် Myanmar kyat (MMK)။ ဢမ်ႇမီးသဵၼ်ႈၵႃႈၶၢမ်ႇတၢင်းၵိၼ်တႃႇတင်းမိူင်း ဢၼ်ယုမ်ႇလႆႈ။ ၵႃႈၶၢမ်ႇပိူင်ႈၸွမ်းဝဵင်း/ဝၢၼ်ႈ၊ ၶၢဝ်း၊ ၶေႃႈတၢင်းသူင်ႇ လႄႈ လွင်ႈလွတ်ႈၽေး။ လိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 2026 ၶဝ်ႈ Emata ၵႃႈမၢႆဝႃႈတႅမ်ႇလိူဝ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 2025 ၸမ် 10%၊ ၼႂ်းၶၢဝ်းၵႃႈၶၢမ်ႇယုင်ႈယၢင်ႇ၊ WFP မၢႆဝႆႉလိူၼ်ၸၼ်ႇဝႃႇရီႇ 2025 ဝႃႈၶဝ်ႈ၊ ထူဝ်ႇ၊ ၼမ်ႉမၼ်း လႄႈ ၵိူဝ် ၵႃႈၶိုၼ်ႈၸမ် 30% တႅၵ်ႈၼိူဝ်ပီၵွၼ်ႇ။ ၸႂ်ႉငိုၼ်းသႅတ်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ပၢင်တိုၵ်း၊ ငဝ်းလၢႆးငလျင် 2025၊ ၵူၼ်းယၢႆႉတီႈယူႇ၊ ငိုၼ်းဢွၵ်ႇၸွမ်းၵႃႈၶၢမ်ႇ၊ ပၼ်ႁႃငိုၼ်းတွင်း လႄႈ တၢင်းသူင်ႇၵိုတ်းယင်ႉ လင်ႁႂ်ႈၵူၼ်းၼမ်ဢမ်ႇၸၢင်ႈႁႃလႆႈၵႃႈတူဝ် ဢမ်ႇၼၼ် ၵႃႈငိုၼ်း။ ၵၢၼ်ၵၢၼ်မၢႆ 2026 ၼိုင်ႈဢၼ်ၼပ်ႉဝႃႈၵူၼ်း 8.5 လၢၼ်ႉ၊ ၵမ်ႈၸမ် 15% ၵူၼ်းတင်းမိူင်း၊ မီးၽေးဢိုပ်းၶၢၼ်းႁႅင်း; ၼႆႉပဵၼ်တူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ၸၢင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်း၊ ယႃႇၸႂ်ႉမၼ်းပဵၼ်နှုန်းၵူႈပီတႃႇမိူင်း။ ၵၢၼ်ၸွႆႈတၢင်းၵိၼ်၊ ငိုၼ်း လႄႈ အဟာရ ၸတ်းပၼ်ၸွမ်းပွတ်း၊ ၶေႃႈမႅၼ်ႈလႄႈ တၢင်းလွတ်ႈၽေး။ ဢမ်ႇႁႃလႆႈသထၢၼ်သုၼ်ႇတၢင်းၵိၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းၵူႈၵေႃႉ ဢမ်ႇၼၼ် ၶၵ်ႉအကျိုးခံစားခွင့် ၼိုင်ႈသဵၼ်ႈ။ ၶေႃႈၼႄတၢင်းၵိၼ်မိူင်းမၢၼ်ႈၸႂ်ႉၸုမ်းတၢင်းၵိၼ်ႁူၵ်းမဵဝ်း၊ ၶေႃႈၼႄတႃႇမႄႈမီးတွင်ႉ လႄႈ မႄႈတိုၵ်ႉၼူမ်းၸႂ်ႉၸုမ်းႁႃႈ? ခုနစ်မဵဝ်း ၸွမ်းလၢႆးတႅၵ်ႈၶၢင်ႉၼႂ်းႁိူၼ်း။ ၶေႃႈမုၼ်း UNICEF မၢႆဝႆႉဝႃႈတႄႇၼူမ်းမႄႈပွတ်းငဝ်း 67%၊ ၼူမ်းမႄႈၵူၺ်းတႄႇၵိူတ်ႇထိုင်ႁႃႈလိူၼ် 51%၊ stunting ဢၼ်ၶူၼ်ႉၼပ်ႉ 24%၊ ၶေႃႈထတ်း Vitamin A သွင်ၵမ်း 93% လႄႈ ၵိူဝ်ၸုမ်ႇ iodine ၼႂ်းႁိူၼ်း 85% မီးၼမ်ႉ iodine ပူၼ်ႉ 0 ppm။ ၶေႃႈၼပ်ႉၵဝ်ႇၼႄဝႃႈ 21% လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၵိၼ်တၢင်းၵိၼ်တႄႇ ႁူၵ်းၸုမ်းတၢင်းၵိၼ်၊ 43% ၺႃးပၼ်တၢင်းၵိၼ်ဢမ်ႇထိုင်ပွၵ်ႈ။ တူဝ်ၼပ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉမႃးတၢင်းၶၢဝ်း လႄႈ လၢႆးၼပ်ႉပိူင်ႈၵၼ်။ ၶေႃႈၼႄတၢင်းၵိၼ်ထႅမ်တႄႇမိူဝ်ႈဢายุႁူၵ်းလိူၼ်၊ ၵၢၼ်တႄႉပိူင်ႈၵၼ်ၸွမ်းလွင်ႈမီးတၢင်းၵိၼ်၊ ၵႃႈၶၢမ်ႇ လႄႈ ငဝ်းလၢႆးပိုၼ်ႉတီႈ။ National Food Law ၵုမ်းထိင်းၵုင်ႈၵႃႈတၢင်းၵိၼ်၊ လွင်ႈလွတ်ႈၽေး လႄႈ သႃႇမၢၼ်ႈ။ ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇ၊ ၶဝ်ႈ၊ ဢွၵ်ႇ၊ သိမ်း၊ သူင်ႇ၊ ၸႅၵ်ႇ လႄႈ ၶၢႆ ၸၢင်ႈထုၵ်ႇၵုမ်းထိင်း။ ၽူႈၽုၵ်ႇလႄႈ ၽူႈၶဝ်ႈၵႂႃႇ ၸၢင်ႈမီးပုၼ်ႈၽွၼ်းလွင်ႈၵုင်ႈၵႃႈ၊ တံဆိပ်၊ ၵၢၼ်ႁၢၼ်ႉၶၢႆလႄႈၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ၸဝ်ႈၼႃႈတီႈယွၼ်း။ ၽူႈၵူတ်ႇတၢင်းၵိၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်ထတ်း၊ Township Food and Drug Supervisory Committees ၸၢင်ႈၸွမ်းထတ်းၽွၼ်း။ Food and Drug Administration မီးၽၢႆႇၵုမ်းတၢင်းၵိၼ် လႄႈ ဢႅပ်ႇထတ်း၊ မီးသาขႃတႃႈၵုင်ႈ၊ မၢၼ်းတလေး လႄႈ ၽၢႆႇထႅင်ႈၼႂ်းၸႄႈမိူင်း လႄႈ ပွတ်းၵၢၼ်ၶၢႆလႅၼ်လိၼ်။ Myanmar Food Authority ၵပ်းသၢၼ်ၵၢၼ်ထတ်းတၢင်းၵိၼ်ၼႂ်းၽၢႆႇလၢႆ။ ၶေႃႈၼႄလွင်ႈသႃႇမၢၼ်ႈ လႄႈ ၵၢၼ်ထတ်းၶႂၢင်ႉ 2025 ၸွမ်း Codex လႄႈ ASEAN၊ လႄႈ ၶၵ်ႉၵၢၼ်ထတ်း/မၵ်းမၢႆၸွမ်းၽေး 2026 ၸွႆႈၽူႈၽုၵ်ႇပိုၼ်ႉတီႈလူၺ်ႈၵၢၼ်သူင်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈၾူၼ်း။ ၵၢၼ်ၵုမ်းထိင်းမီးၶဝ်ႈမၢႆဢမ်ႇၸွမ်းၵူတ်းမၢႆ၊ ၶဝ်ႈၵူႈတီႈ၊ ၶဝ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၸၢဝ်း၊ ႁၢၼ်ႉၶဝ်ႈၽင်ႇတၢင်း၊ ၽၵ်းႁိူၼ်းလိုဝ်ႈ၊ ႁၢၼ်ႉႁူင်းလိုဝ်ႈ လႄႈ ၵၢတ်ႇတၢင်းၵိၼ်ၼိူဝ်ႉတိရစ္ဆာန်ပႃႉ/ပႃႈ။ ၵုင်ႈၵႃႈၼမ်ႉ၊ သႃႇမၢၼ်ႈ လႄႈ ၵၢၼ်ၵတ်းယဵၼ်တၢင်းသဵၼ်ႈပိူင်ႈၵၼ်ႁႅင်းၸွမ်းပွတ်း၊ ဢမ်ႇမီးၶၢဝ်းယၢမ်းထတ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၶႂၢင်ႉၸိုင်ႈမိူင်းၼိုင်ႈဢၼ်။ ၵၢၼ်တၢင်းၵိၼ်ယိုၼ်းယၢဝ်းမီးၽုၵ်ႇၵုမ်းလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိူင်ႈၾႃႉ၊ ၽုၵ်ႇၵွင်ႉအဟာရ၊ ၵုမ်းပႄႈသတ်းပင်ၸိူဝ်ႉၸွမ်းၵၢၼ်၊ ၵုမ်းတီႈလိၼ်၊ ပႃႇ လႄႈ ၼမ်ႉႁႂ်ႈယိုၼ်းယၢဝ်း၊ လုၵ်ႈသဵင်ႈဝၢႆးၵဵပ်းယွမ်း၊ လႄႈ ပႄႈသတ်း၊ ပႃ၊ ၽုၵ်ႇပႃႁႂ်ႈတေႃႇတၢင်းလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၵ်ႉ။ ၵၢၼ်ပႃမီးၽေးပႃၼမ်လိူဝ်၊ ၵၢၼ်ၽင်ပႃဢမ်ႇၸွမ်းၵူတ်းမၢႆ၊ တီႈယူႇသတ်းၼမ်ႉသုမ်း လႄႈ ၾႃႉလႅၵ်ႈ။ ၸုမ်းပႃဝၢၼ်ႈ၊ ၵုမ်းပႃႁူမ်ႈၵၼ်ပိုၼ်ႉတီႈ၊ ၽုၵ်ႇၶိုၼ်းပႃႇၸႂ်ၵႃႇ လႄႈ ၼွင်ပႃ ပဵၼ်လၢႆးၵႄႈၶႆပိုၼ်ႉတီႈ။ ၶေႃႈၽုၵ်ႇ eco-stove ပီ 2024 ႁူမ်ႈႁွမ်းၸုမ်းပႃၶၢၼ်းၶนาดလဵၵ်ႉ 25 ၸုမ်း။ တူဝ်မႆႉႁႂ်ႈၶဝ်ႈမူၵ်းၼိုင်ႈမေႃႈတႅမ်ႇတီႈ 10–12 ပႅၼ်းမႆႉ ပဵၼ်ၸမ် 3 ပႅၼ်း၊ ၵႃႈၶၢမ်ႇ MMK 13,500၊ ၸၢင်ႈယွမ်းလွင်ႈလူဝ်ႇမႆႉပႃႇၸႂ်ၵႃႇ။ ၶဝ်ႈထိုင်ၶေႃႈၽုၵ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉၶိုၼ်ႈၸွမ်းတီႈ၊ ငိုၼ်း၊ လွင်ႈလွတ်ႈၽေး လႄႈ ၵၢၼ်ၶွပ်ႇၽူႈၸတ်း။