નેપાળમાં રોજગાર

નેપાળમાં રોજગારનો અર્થ કામદારના દૃષ્ટિકોણથી વેતન માટે કરવામાં આવતું કામ છે. રાષ્ટ્રીય માળખું સમગ્ર રોજગાર સંબંધ પર લાગુ પડે છે, પરંતુ સ્થાનિક અમલીકરણ, ક્ષેત્રના નિયમો, કરારની શરતો, Social Security Fund (SSF)માં નોંધણી અને સ્થાનિક કે વિદેશી દરજ્જા પ્રમાણે વ્યવહારિક જવાબ બદલાઈ શકે છે. શ્રમ, રોજગાર અને સામાજિક સુરક્ષા મંત્રાલય, Department of Labour and Occupational Safety (DOLOS), શ્રમ અને રોજગાર કાર્યાલયો, સ્થાનિક રોજગાર સેવા કેન્દ્રો, Social Security Fund (SSF), Department of Foreign Employment (DOFE) અને શ્રમ અદાલતની જવાબદારીઓ અલગ છે. રોજગાર નિયમિત, કાર્ય-આધારિત, સમય-આધારિત, કામચલાઉ અથવા અંશકાલીન હોઈ શકે છે. લેખિત કરારમાં વેતન, લાભો અને કામની શરતો દર્શાવવી જોઈએ. કામચલાઉ કામ સિવાય સામાન્ય રીતે લેખિત કરાર જરૂરી છે, જોકે મૌખિક ભરતીની ગોઠવણથી પણ રોજગાર સંબંધ સ્થાપિત થઈ શકે છે. તાલીમની ગોઠવણો સામાન્ય રીતે એક વર્ષથી વધુ ચાલતી નથી અને તેમાં લઘુત્તમ વેતન તથા સામાજિક સુરક્ષાની જોગવાઈઓ જળવાય છે. કામ શરૂ થાય ત્યારથી વેતન મળવાનું શરૂ થાય છે અને સામાન્ય રીતે ચુકવણી વચ્ચેનો સમય એક મહિનાથી વધુ ન હોવો જોઈએ. એક મહિનાથી ઓછું ચાલેલું કામ પૂરું થયા પછી ત્રણ દિવસની અંદર ચૂકવાય છે, જ્યારે કામચલાઉ કામનું વેતન તરત ચૂકવાય છે. એક વર્ષ પછીનો વાર્ષિક પગારવધારો ઓછામાં ઓછો અડધા દિવસના મૂળ વેતન જેટલો હોય છે, અને સામૂહિક કરારની મંજૂરી સિવાય વેતન ઘટાડી શકાતું નથી. 17 જુલાઈ 2025થી અમલમાં આવેલી વર્તમાન રાષ્ટ્રીય સૂચના હેઠળ, ચા બગીચા સિવાયના ક્ષેત્રો માટે લઘુત્તમ વેતન દર મહિને NPR 19,550 છે; તેમાં NPR 12,170 મૂળ વેતન અને NPR 7,380 મોંઘવારી ભથ્થું સામેલ છે. સૂચિબદ્ધ દરો દરરોજ NPR 754, પ્રતિ કલાક NPR 101 અને અંશકાલીન કામ માટે પ્રતિ કલાક NPR 107 છે. વેતનની સમીક્ષા બે વર્ષના ચક્રમાં થાય છે; અલગ નિયમ લાગુ પડી શકે તેવા ક્ષેત્ર માટે સંબંધિત સૂચના તપાસવી જોઈએ. સામાન્ય કામનો સમય દરરોજ વધુમાં વધુ આઠ કલાક અને અઠવાડિયે 48 કલાક છે. પાંચ કલાક પછી કામદારને 30 મિનિટનો વિરામ મળે છે, જે કામના સમયમાં ગણાય છે; દર અઠવાડિયે એક આરામનો દિવસ મળે છે અને વધારાના કામનું વેતન મૂળ કલાકદીઠ દરના 1.5 ગણું હોય છે. વધારાનું કામ દરરોજ ચાર કલાક અને અઠવાડિયે 24 કલાક સુધી મર્યાદિત છે. રજાઓમાં દર વર્ષે 13 જાહેર રજાઓ અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય મહિલા દિવસ સહિત મહિલાઓ માટે 14 દિવસ, દર 20 કામકાજના દિવસે એક દિવસની ઘરરજા અને દર વર્ષે 12 દિવસની પગાર સાથેની માંદગી રજા સામેલ છે. પ્રસૂતિ રજામાં ઓછામાં ઓછા 60 દિવસનું પગાર સહિતનું અવકાશ મળે છે; સંબંધિત શરતો હેઠળ SSFની સહાય મૂળ વેતનના 60% દરે વધુમાં વધુ 38 દિવસ ઉમેરી શકે છે. રાત્રે કામ કરતી મહિલાઓ માટે નોકરીદાતાએ પરિવહન આપવું જરૂરી છે. લિંગને ધ્યાનમાં લીધા વિના સમાન મૂલ્યના કામ માટે સમાન વેતન લાગુ પડે છે. કામદારોને વ્યવસાયજન્ય સલામતી અને આરોગ્ય સુરક્ષા, વ્યવસાયજન્ય રોગ માટે સારવાર અને વળતર, યુનિયનમાં જોડાવાનો તથા સામૂહિક સોદાબાજીનો અધિકાર છે. ઓછામાં ઓછા દસ કામદારો ધરાવતી સંસ્થામાં સામૂહિક સોદાબાજી સમિતિની જોગવાઈ લાગુ પડે છે. નેપાળનું Social Security Fund (SSF) સામાજિક સુરક્ષા ભંડોળ છે. તેની યોજનાઓ સંબંધિત યોજના-શરતોને આધીન રહી તબીબી, આરોગ્ય અને પ્રસૂતિ સંભાળ, અકસ્માત, અપંગતા, આશ્રિત પરિવાર સહાય, વૃદ્ધાવસ્થા અને બેરોજગારી સહાય આવરી લે છે. સૂચિબદ્ધ ઔપચારિક નોકરીદાતા પાત્ર મૂળ આવકના 20% અને કામદાર 11% આપે છે, એટલે કુલ ફાળો 31% થાય છે. અનૌપચારિક અને સ્વરોજગારવાળા લોકો પણ જોડાઈ શકે છે, પરંતુ તેમની પહોંચ અને યોજનાની શરતો અલગ છે. નોકરી છોડ્યા પછી સ્વૈચ્છિક ફાળો ચાલુ રાખવા માટે SSF પોર્ટલની સુવિધા છે. દેશની અંદરની નોકરી શોધવા માટે નોકરીદાતાના માધ્યમો, શ્રમ અને રોજગાર કાર્યાલયો, Labour Market Information System (LMIS), Employment Information Centres અને Employment Service Centresનો ઉપયોગ થઈ શકે છે. સ્થાનિક સરકારો જાહેર રોજગાર સેવાઓમાં કાયદેસર રીતે સામેલ છે; તેમાં કૌશલ્ય અને લાયકાતની નોંધણી તથા નોકરીદાતાની માંગ સાથે મેળ બેસાડવાનો સમાવેશ થાય છે. રોજગારનો અધિકાર અધિનિયમ 2075 હેઠળ નોંધાયેલ બેરોજગાર વ્યક્તિ નાણાકીય વર્ષમાં ઓછામાં ઓછા 100 દિવસના રોજગાર માટે પાત્ર થઈ શકે છે. વચન મુજબ રોજગાર ન મળે તો પાત્રતા અને અન્ય શરતોને આધીન રહી, પૂરા ન કરાયેલા દિવસો માટે લઘુત્તમ વેતનના સમકક્ષ રકમના 50% જેટલું જીવનનિર્વાહ ભથ્થું મળી શકે છે. Prime Minister Employment Programme, જેને National Employment Promotion Programme પણ કહેવામાં આવે છે, કામચલાઉ જાહેર કામ અથવા રોજગાર સહાય આપે છે; તે કાયમી નોકરી નથી અને સર્વવ્યાપી બેરોજગારી ભથ્થું પણ નથી. વિદેશી રોજગાર માટે DOFE અને Foreign Employment Information Management System (FEIMS) મારફતે અલગ પ્રક્રિયા છે. કામદારે લાઇસન્સ ધરાવતી ભરતી એજન્સી અથવા મંજૂર વ્યક્તિગત પ્રક્રિયા વાપરવી, લેખિત ઑફર અને કરાર તપાસવો, એક નકલ રાખવી અને પ્રસ્થાન પહેલાં શ્રમ મંજૂરી મેળવવી જોઈએ. મંજૂર તબીબી તપાસ, વીમો, પ્રસ્થાન-પૂર્વ માર્ગદર્શન અને કલ્યાણ ભંડોળના પગલાં લાગુ પડી શકે છે. સત્તાવાર રસીદો જરૂરી છે. અનૌપચારિક દલાલો અને કન્સલ્ટન્સી સંસ્થાઓને ભરતીનો અધિકાર નથી. નેપાળમાં કામ કરતા વિદેશી નાગરિકને સામાન્ય રીતે નોકરીદાતાની શ્રમ પરવાનગી અને કામદારની શ્રમ મંજૂરી જોઈએ. કુશળ નેપાળી કામદાર ઉપલબ્ધ ન હોય ત્યારે નોકરીદાતાએ રાષ્ટ્રીય સ્તરે જાહેરાત અને સહાયક પુરાવા આપવા પડી શકે છે; સંધિ, રાજદ્વારી અને મંજૂર તકનીકી કિસ્સાઓમાં અપવાદ હોઈ શકે છે. રોજગાર સંબંધિત સમસ્યાઓ અંગે ફરિયાદ, તપાસ, મધ્યસ્થી અથવા નિર્ણય માટે શ્રમ અને રોજગાર કાર્યાલય અથવા DOLOSનો સંપર્ક કરી શકાય છે. Shramadhan શ્રમ હેલ્પલાઇન પણ સહાયનું માધ્યમ છે. સામૂહિક વિવાદ વાટાઘાટ, મધ્યસ્થી અને લવાદ દ્વારા આગળ વધી શકે છે; હડતાળ માટે કાયદાની શરતો લાગુ પડે છે. શ્રમ અદાલત નિર્ણયાત્મક સુનાવણી કરે છે. કરાર, પગારપત્રક, SSF નોંધો, નોટિસ અને ચુકવણીની રસીદો ઉપયોગી પુરાવા છે. કામદાર સામાન્ય રીતે લેખિતમાં રાજીનામું આપે છે. નોકરીદાતાએ 15 દિવસમાં સ્વીકારવું અથવા જવાબ આપવો જોઈએ; જવાબ ન મળે તો રાજીનામું સ્વીકારેલું ગણાય છે. નોટિસનો સમયગાળો ચાર અઠવાડિયા સુધીની નોકરી માટે એક દિવસ, ચાર અઠવાડિયાથી વધુ પરંતુ એક વર્ષ સુધીની નોકરી માટે સાત દિવસ અને એક વર્ષથી વધુ માટે 30 દિવસ છે. રોજગાર સમાપ્ત કરવા માટે યોગ્ય અને પૂરતું કારણ જરૂરી છે. કામગીરીના આધારે સમાપ્તિ માટે ઓછામાં ઓછા સતત ત્રણ અસંતોષકારક મૂલ્યાંકન અને અગાઉનું મૂલ્યાંકન જરૂરી છે. કર્મચારીઓ ઘટાડવા અથવા સંસ્થા બંધ કરવા માટે કારણ, તારીખ અને અસરગ્રસ્ત કામદારોની સંખ્યા ઓછામાં ઓછા 30 દિવસ અગાઉ જાહેર કરવી પડે છે; વળતરમાં સેવા આપેલા દરેક વર્ષ માટે એક મહિનાનું મૂળ વેતન અને એક વર્ષથી ઓછા સમય માટે પ્રમાણસર ચુકવણી સામેલ છે. ગેરવર્તન માટે યોગ્ય પ્રક્રિયા જરૂરી છે, અને વપરાયેલી ઘરરજા તથા માંદગી રજાની બાકી રકમ કાયદા મુજબ ચૂકવાય છે. SSF ચાલુ રાખવું કે ઉપાડવું લાગુ પડતા યોજનાના નિયમો પર આધારિત છે.