नेपालमा परम्पराहरू

नेपाली परम्परालाई स्थानीय शब्दहरू जस्तै परम्परा, संस्कृति र रीतिरिवाजले वर्णन गरिन्छ। चाडपर्व र जात्रा पर्व तथा शोभायात्राका परम्परा हुन्; गुठी समुदायमा आधारित संस्था हो, जसले विशेषतः काठमाडौं उपत्यकामा धार्मिक, सामाजिक र पर्वसम्बन्धी गतिविधि आयोजना गर्न सक्छ। परिवार, मन्दिर तथा गुम्बा समिति, सामुदायिक गुठी, कुल र जातीय संघसंस्था, गुरु र कारीगर मुख्य संरक्षक हुन्; संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालयले राष्ट्रिय स्तरमा समन्वय गर्छ, स्थानीय सरकारले सांस्कृतिक गतिविधि, पर्व व्यवस्था र केही दर्ता कार्य सम्हाल्छन्। पुरातत्त्व विभाग, NFDIN, नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठान र गुठी संस्थानको संरक्षण, अनुसन्धान वा संस्थागत भूमिका अझ विशेष छन्। वार्षिक परम्परामा परिवार पुनर्मिलन, टीका, आशीर्वाद, पूजा र बाली भित्र्याउने सम्बन्ध भएका दशैँ तथा काग तिहार, कुकुर तिहार, गाई तिहार, लक्ष्मी पूजा, म्हः पूजा, भाइटीका, बत्ती र गीतसहितको तिहार पर्छन्। तीजमा सामान्यतः महिलाको गीत र नाच, व्रत तथा माइती जाने चलन हुन्छ। काठमाडौं उपत्यकाको इन्द्रजात्रामा कुमारीको रथ, लाखे नाच, ढोल र गुठीको आयोजना जोडिन्छ। छठ विशेषतः मधेश र तराईमा सूर्य र पानीको पूजासँग सम्बन्धित छ। जनैपूर्णिमा, गाईजात्रा, बुद्ध जयन्ती, ल्होसार, साकेला, उधौली-उभौली, विवाह पञ्चमी र योमरी पुन्हिका क्षेत्रीय, सामुदायिक वा धार्मिक महत्त्व फरक हुन्छन्। जीवनचक्रका चलनमा जन्म तथा नामकरण संस्कार, पास्नी, ब्रतबन्ध वा समुदायअनुसारको दीक्षा संस्कारजस्ता यौवनारम्भ संस्कार, विवाह, अन्त्येष्टि र पितृ संस्कार पर्न सक्छन्। देशभर एउटै क्रम छैन। संस्कार गर्ने अधिकार, भाषा, पोसाक, खाना र संगीत समुदाय तथा क्षेत्रअनुसार फरक हुन्छन्। विवाह परम्परामा परिवारले मिलाउने चलन हुन सक्छ, तर नेपालको कानुनी न्यूनतम विवाह उमेर २० वर्ष हो। जन्म, विवाह र मृत्युका घटनामा सम्बन्धित स्थानीय तहले सम्हाल्ने स्थानीय दर्ता आवश्यकता पनि हुन्छ। क्षेत्रीय अभ्यास धेरै विविध छ। हिमाली समुदायमा शेर्पा, लोपो, मनाङे, तिब्बती-बौद्ध वा बोनसँग सम्बन्धित परम्परा तथा ल्होसार वा गुम्बाका धार्मिक चक्र हुन सक्छन्। पहाडी समुदायमा गुरुङ, मगर, तामाङ, राई, लिम्बू र थामीका परम्परा छन्। काठमाडौं उपत्यका नेवार हिन्दू-बौद्ध अनुष्ठान जीवन, गुठी संस्था, जात्रा, पौभा चित्रकला तथा धातु र काष्ठकलाका लागि परिचित छ। तराई र मधेशका परम्परामा थारू, मैथिली, भोजपुरी र अवधी अभ्यास पर्छन्; छठ, जितिया, होली र मिथिला कलासँग सम्बन्धित उदाहरण छन्। संगीत र नृत्य पर्व, बाली भित्र्याउने समय, धार्मिक अभ्यास, जीवनचक्रका घटना र सामुदायिक भेलासँग जोडिएका हुन्छन्। पूर्वका उदाहरणमा मारुनी, च्याब्रुङ, धान, दिश्का, हुर्ला र साकेला; पश्चिममा देउडा, मयूर, घाँटु र सोरठी; तराईमा झिझिया, जटजटिन, बालन र लाठी पर्छन्। मादल, झ्याम्टा र ढोलजस्ता बाजाले प्रस्तुतीलाई साथ दिन्छन्। पोसाक र गहनाको प्रयोग पनि क्षेत्र, हावापानी, जातीय पहिचान र संस्कारअनुसार हुन्छ; साडी र चोलो, दौरा-सुरुवाल, टीका, सिन्दूर, पोते र समुदायअनुसारका पोसाक उदाहरण हुन्। शिल्प परम्परामा काठ, ढुङ्गा र धातुको नक्काशी, पौभा तथा थाङ्का चित्रकला, माटाका भाँडा, हातमाग कपडा, पश्मिना र ऊन, हस्तनिर्मित कागज, डोको-डाला, बाँसको काम, गरगहना, मिथिला भित्तेचित्र र जातीय पोसाक पर्छन्। ज्ञान पुस्ताभित्र सिकाइ, गुरु वा प्रशिक्षार्थी प्रक्रियाबाट हस्तान्तरण हुन्छ। व्यापारका लागि शिल्प बेचिँदैमा त्यो जीवित परम्परा हुन्छ भन्ने होइन; सांस्कृतिक ज्ञान, सामाजिक प्रयोग र हस्तान्तरण विधि पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। पर्यटन र बजारले परम्परा हस्तान्तरणमा सहयोग गर्न सक्छन्, तर डिजाइन, सामग्री र प्रयोग पनि बदल्न सक्छन्। सहभागिता सामान्यतः परिवार, सामुदायिक निमन्त्रण, गुठी, मन्दिर वा गुम्बा अथवा स्थानीय पर्व समितिमार्फत हुन्छ। सार्वजनिक जात्रा प्रायः खुला हुन्छन्, तर मन्दिर प्रवेश, संस्कारमा भूमिका वा पवित्र गतिविधि समुदाय वा धर्मका नियमले सीमित गर्न सक्छन्। फोटो खिच्ने, जुत्ता लगाउने, खानासँगको सम्पर्क र घडीको दिशामा परिक्रमा गर्ने नियम स्थलअनुसार दिइन्छ। उपहार, दक्षिणा, भेटी, पोसाक, भोज, यात्रा र शिल्प सामग्रीको खर्च फरक हुन्छ। सार्वजनिक पर्वमा सामान्यतः एउटै प्रवेश शुल्क हुँदैन, यद्यपि सम्पदा स्थलले छुट्टै शुल्क लिन सक्छ। मिति नेपाली वा चान्द्रसौर पात्रोअनुसार हुने भएकाले प्रत्येक वर्ष बदलिन्छ; नगरपालिकाले कार्यक्रम विशेष यातायात वा सुरक्षा व्यवस्था गर्न सक्छन्। नेपालको संविधानले भाषा प्रयोग, सांस्कृतिक जीवनमा सहभागिता तथा भाषा, लिपि, संस्कृति र सम्पदाको संरक्षणको अधिकार सुरक्षित गर्छ। सांस्कृतिक अभ्यासले समानता, सहमति, महिलाको संरक्षण, हिंसाविरुद्धको निषेध वा जातीय छुवाछुत र भेदभावको निषेधलाई उलंघन गर्न पाउँदैन। नेपालले सन् २०१० मा UNESCO 2003 Convention अनुमोदन गरेको थियो र २०२६–२०२८ का लागि राष्ट्रिय अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदा सूचीकरण परियोजना उल्लेख गरिएको छ। बसाइँसराइ, विद्यालय शिक्षा, सहरी जीवन, पर्यटन, सञ्चारमाध्यम र विपद्ले हस्तान्तरण कमजोर बनाउन सक्छन्; परिवारमा सिकाइ, गुरु प्रशिक्षण, विद्यालय, गैरऔपचारिक सिकाइ, सामुदायिक सूचीकरण र स्थानीय सरकारको सहयोगले निरन्तरता दिन सक्छन्। धार्मिक सिद्धान्त धर्म विषयमा, परिकार तथा पोषण खाना विषयमा र ऐतिहासिक व्याख्या इतिहास विषयमा पर्छन्; परम्परामा तिनलाई दोहोरिने सामाजिक अभ्यासको व्याख्या गर्ने हदसम्म मात्र समेटिन्छ।