नेपालमा बेरोजगारी

नेपालको बेरोजगारीसम्बन्धी औपचारिक प्रतिक्रियामा रोजगार सेवा केन्द्र, स्थानीय सरकारको प्रमाणीकरण र पहिले प्रधानमन्त्री रोजगार कार्यक्रम भनिने राष्ट्रिय रोजगार प्रवर्द्धन कार्यक्रम समावेश छन्। श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालयले राष्ट्रिय ढाँचा समन्वय गर्छ; स्थानीय तह र वडा कार्यालयले आवेदन, प्रमाणीकरण र हैसियतसम्बन्धी निर्णय हेर्छन्। सामाजिक सुरक्षा कोषले औपचारिक, अनौपचारिक, वैदेशिक र स्वरोजगार कामदारका लागि योगदानमा आधारित योजना चलाउँछ, तर हालको योजनासूचीले छुट्टै सञ्चालनमा रहेको बेरोजगारी बीमा भत्ता देखाउँदैन। व्यक्तिले सामान्यतया स्थायी बसोबासको वडा कार्यालय वा रोजगार सेवा केन्द्रमार्फत आवेदन दिन्छ। मुख्य योग्यता ढाँचामा १८ देखि ५९ वर्ष उमेरका, सम्बन्धित आर्थिक वर्षमा १०० दिनभन्दा कम रोजगारी वा स्वरोजगार आम्दानी भएका र आधिकारिक सीमाभन्दा कम आम्दानी भएका व्यक्ति पर्छन्। घरपरिवारका सर्त पनि लागू हुन्छन्: घरपरिवारका सदस्यले तोकिएको रोजगारी, नियमित स्वरोजगार, वैदेशिक रोजगार वा नियमित पेन्सन/भत्ता पाएको हुनु हुँदैन। स्थानीय अधिकारीले सहभागी छनोटअघि विवरण पुष्टि गर्छन्। महिलाहरू, दलित, आर्थिक रूपमा विपन्न घरपरिवार र मृतक वा बेपत्ता व्यक्तिका परिवारलाई तोकिएका मापदण्डअनुसार प्राथमिकता दिइन्छ। रोजगार व्यवस्थापन सूचना प्रणाली, जसलाई EMIS वा NEMIS भनिन्छ, ले काम खोज्ने व्यक्ति, रोजगारदाता र परियोजनाको विवरण राख्छ। मार्गदर्शनअनुसार वार्षिक आवेदन समय फागुनसम्म हुन्छ; व्यवहारमा दर्ता अवधि फेब्रुअरी र मार्च आसपास करिब दुई महिनासम्म हुन सक्छ। रोजगार सेवा केन्द्रले वर्षभर आवेदन लिनुपर्ने भए पनि स्थानीय पहुँच र कार्यान्वयन फरक हुन्छ। स्थानीय प्रमाणीकरणपछि १५ दिनभित्र अभिलेख अद्यावधिक हुनुपर्छ। काममा लगाउनुअघि लाभग्राही परिचय नम्बर र बैंक खाता चाहिन्छ; खाता शुल्क नलाग्ने वा शून्य मौज्दातको हुनुपर्ने उद्देश्य छ। कानुनी रोजगार सहायता ढाँचाले उपलब्ध परियोजना र बजेटको अधीनमा अस्थायी स्थानीय परियोजनामार्फत आर्थिक वर्षमा कम्तीमा १०० दिन श्रमप्रधान काम दिने व्यवस्था गर्छ। आवश्यक न्यूनतम काम उपलब्ध गराउन नसक्दा निर्वाह भत्ता १०० दिनका लागि कानुनी न्यूनतम तलबको ५०% मा तोоцогдоно. Участник 100-аас цөөн өдөр ажиллавал холбогдох дүрмийн дагуу тэтгэмжээр үлдсэн өдрийг нөхөж болно. Иймээс хэмжээ нь тухайн үеийн яамны минимал цалин болон санхүүгийн жилээс хамаарч өөрчлөгдөнө. Орон нутгийн баталгаажуулалт, төслийн хүчин чадал, жилийн зарлал болон боломжтой санхүүжилтээс хамаарах тул сонголт, ажил хуваарилалт, төлбөр автомат биш. Оноосон ажил, сургалтаас татгалзах эсвэл тайлагнах үүргээ биелүүлэхгүй байх нь бүртгэлээс хасагдаж, тэтгэмжээ алдахад хүргэж болно. Холбогдох хуулийн гомдлыг эрх бүхий хөдөлмөр эсвэл ажил эрхлэлтийн газарт 35 хоногийн дотор гаргана. Хөтөлбөр нь ердийн ажилд зуучлалтай адил биш. रोजगार सेवा केन्द्रүүд сул ажлын байрны мэдээлэл, тохируулах болон зуучлах тусламж үзүүлдэг; харин Үндэсний रोजगार дэмжих хөтөлбөр нь холбооны, мужийн, орон нутгийн байгууллага, хувийн хэвшил, хоршоо, төрийн бус үйлчилгээ үзүүлэгчдийг оролцуулсан ажил эрхлэлт, ур чадвар, аж ахуйн нэгжийн цогц систем болгон хөгжиж байна. Гадаадаас буцсан хүн орон нутгийн रोजगार үйлчилгээ, EMIS ашиглаж болно. Гадаад ажил эрхлэлт DOFE, FEIMS болон foreignjob-ээр тусдаа явдаг бөгөөд बेरोजगारी тэтгэмж бий болгохгүй; өрхийн гишүүн гадаадад ажиллах нь निर्वाह тэтгэмжид тэнцэхэд нөлөөлж болно. Нийтэлсэн बेरोजгारी тоо судалгаа, тодорхойлолтоос хамаарна. Непалын 2017/18 оны хөдөлмөрийн хүчний судалгаанд ойролцоогоор 908,000 बेरोजगार хүн, 11.4% बेरोजगारी түвшин бүртгэгдсэн. 2022/23 оны Непалын амьжиргааны түвшний IV судалгаа 12.6%, ядуу хүмүүсийн дунд 17.3%, ядуу биш хүмүүсийн дунд 11.7% гэж мэдээлсэн. Мужийн мэдээлсэн хувь Мадхешийн 5.5%-аас Карналийн 23.8% хүртэл байсан. Судалгаа болон тодорхойлолт өөр тул эдгээрийг жилээс жилд шууд чиг хандлага гэж үзэж болохгүй; Непалд одоогийн сар тутмын बेरोजगार бүртгэл байхгүй.