Suriye'de Birlikte Yaşama

İnsanlar birlikte yaşamı yerel yönetimler ve belediye meclisleri, kolluk kuvvetleri, yargı sistemi, UNHCR toplum merkezleri, mobil birimler, STK'lar, sivil toplum kuruluşları, topluluk grupları ve gayriresmî aile, aşiret ya da dinî yapılar aracılığıyla sürdürür. Bu yapıların uygulamadaki rolü valiliğe, güvenlik durumuna, belgelere, finansmana ve bölgeyi kontrol eden makama göre değişir. Suriye'de ülke genelinde geçerli tek bir mahalle ofisi, topluluk arabuluculuğu usulü veya yerel başvuru yoluna garantili erişim yoktur. Uzun süren çatışma, 2024'ten bu yana devam eden siyasi geçiş ve büyük ölçekli yerinden edilme günlük ilişkileri etkilemeyi sürdürüyor. Aralık 2024'ten bu yana yaklaşık 1,6 milyon mülteci ve 1,9 milyon ülke içinde yerinden edilmiş kişi geri döndü; yaklaşık 5,5 milyon kişi ise ülke içinde yerinden edilmiş durumda. Geri dönüş bölgelerinde hizmetler, konut, iş, koruma ve toplumsal uyum üzerindeki baskı artıyor. Aile veya arkadaşlarının yanına dönenler yaygın; ortak konaklama ve hizmetler üzerindeki baskı, geri dönenlerle ev sahibi topluluklar arasında anlaşmazlıklara yol açabiliyor. Kamusal alanlarda hareket özgürlüğü, yere ve gruba göre büyük ölçüde farklılık gösteriyor. Mevcut değerlendirmede geri dönenlerin yaklaşık %94'ü ve ev sahibi toplulukların %82'si serbestçe hareket edebildiğini bildirdi. Buna karşılık güvensizlik, kaçırılma korkusu, patlamamış mühimmat, silahlı aktörler, eksik kimlik belgeleri, toplumsal engeller ve ayrımcılık başkalarının erişimini kısıtladı. Kadınlar ve kız çocukları güvenlik kaygılarını sıkça dile getirdi; taciz veya gözdağı vakaları %16 oranında bildirildi. 2026'nın ilk çeyreğinde patlayıcı mühimmat olayları 452 kişiyi etkiledi; 153 kişinin ölümüne, 299 kişinin yaralanmasına yol açtı. Olayların %72'si tarım veya otlatma alanlarında meydana geldi. Bu riskler okullara, hizmetlere ve çocukların oynadığı yerlere erişimi de kısıtlayabilir. Kültürel, dinî, etnik ve bölgesel çeşitlilik resmen tanınsa da uygulamadaki kapsayıcılık zayıf kalıyor. Kadınların, gençlerin, yaşlıların, engelli kişilerin, azınlıkların, ülke içinde yerinden edilmiş kişilerin ve geri dönenlerin istişarelere ve yerel kararlara bilinçli biçimde dahil edilmesi sıklıkla gerekiyor. Kıyı bölgelerindeki Alevi topluluklarını ve Es-Süveyda ile Dera'daki Bedevi-Dürzi ilişkilerini etkileyenler dahil, yerel mezhep ve bölge gerilimleri tarafsız erişimi ve güvenilir temsili özellikle önemli kılıyor. İnsanlar anlaşmazlıkları çözmek için çeşitli yollar kullanıyor. Bir değerlendirmede, bildirilen topluluk sorunlarının %29'unda ilk başvuru noktası aile veya akrabalar oldu. Bunu %19 ile kolluk kuvvetleri; ayrı ayrı %16 ile yargı sistemi ve topluluk ya da aşiret liderleri; %6 ile ileri gelenler; %3 ile dinî liderler ve %1 ile komşular izledi. Topluluk temelli anlaşmazlık çözümünün ülke genelinde tek tip bir hukuki bağlayıcılığı yoktur: sonuç, arabulucunun kim olduğuna, bölgeye ve resmî makamların sonucu tanıyıp uygulayıp uygulamamasına bağlıdır. Geçiş dönemi adaleti ve kayıp kişiler komisyonları artık mevcut; ancak gerçeğin ortaya çıkarılması, tazminat, uzlaşma ve konut, arazi ve mülkün iadesine erişim sınırlı kalıyor. Belgeler, hukuki yardım, topluluk arabuluculuğu ve kolluk kuvvetlerine ya da mahkemelere yönlendirme pratik bir yol oluşturabilir; ancak güvensizlik, maliyet, güven eksikliği ve eşitsiz temsil bu yolu engelleyebilir. Yerel yönetimler, belediye meclisleri ve katılımcı platformlar ortak önceliklerin belirlenmesine toplulukları dahil edebilir. UNDP destekli Halep'teki Kadi Askar ve Hama Eski Şehri modellerinde kadınlar, gençler, yaşlılar, engelli kişiler ve ülke içinde yerinden edilmiş kişiler topluluk öncülüğündeki iyileşme görüşmelerine katıldı. Dernekler, toplantılar, gazeteciler ve sivil toplum kuruluşları için resmî sivil alan ve koruma eşit değil. Bu nedenle katılım, güvenilir bir yerel platform, toplum merkezi veya mobil ekip aracılığıyla daha güvenli ya da etkili olabilir. UNHCR toplum merkezleri ve mobil birimleri, saha çalışanı gönüllüler ile STK veya sivil toplum hizmetleri yönlendirme, hukuki ve medeni durum belgelerine ilişkin destek, ruh sağlığı ve psikososyal destek, toplumsal cinsiyete dayalı şiddet hizmetleri ve çocuk koruması sağlayabilir. 2026'nın ilk çeyreğinde değerlendirilen kişilerin %45'i insani yardım hizmetlerine erişmiş, %55'i erişememişti. Hizmet alanlar arasında bildirilen kanallar; %38 ile uluslararası ve yerel STK'lar, %36 ile topluluk grupları, %15 ile BM ve %11 ile devlet kurumlarıydı. Hizmet bulunmaması, bilgi eksikliği, hizmet sağlayıcı yokluğu, mesafe, güvensizlik, kimlik belgesi sorunları, toplumsal cinsiyete dayalı engeller ve ayrımcılık erişimi etkiliyor. Yurttaş katılımı gençlere uygun alanlarda, topluluk diyaloglarında ve sosyal medya kanallarında da gerçekleşiyor. UNICEF, 2025'te 400'den fazla yurttaşlık girişimine 221.587 gencin katıldığını ve topluluk diyaloglarının 5,2 milyon kişiye ulaştığını bildirdi. Kırk dört gençlik alanı, Ocak 2025 ile Ocak 2026 arasında 10-24 yaşlarındaki yaklaşık 380.000 kişiye ulaştı. Dijital kanallar geri dönüş bilgisini paylaşmaya ve toplulukları birbirine bağlamaya yardımcı olabilir; ancak zarar görmüş altyapı, kutuplaşma, yanlış bilgi ve nefret söylemi risk yaratıyor. Suriye genelinde çevrimiçi anlaşmazlık çözümü veya moderasyon sistemi kurulmuş değil. Topluluk arabuluculuğu ya da birlikte yaşam hizmetleri için ülke çapında tek tip ücret veya süre sistemi yoktur; hizmetin bulunması ve takibi yerel yönetime, güvenliğe, belgelere ve finansmana bağlıdır.